Lễ bỏ mả (Vidhi atơu) là một lễ thức quan trọng của người Raglai, được tổ chức vào tháng 3-4 hàng năm, sau khi đã thu hoạch xong mùa màng. Cũng như các tộc người khác ở Tây Nguyên, đồng bào Raglai quan niệm rằng, trong cõi nhân gian có hai thế giới cùng song song tồn tại, đó là thế giới của người đang sống và thế giới của những người đã khuất. Thế giới của người đang sống chỉ là cõi tạm, thế giới của những người đã khuất là vĩnh hằng. Trong vòng quay của cuộc đời, mỗi con người đều phải trải qua rất nhiều nghi lễ cầu cúng, trong đó lễ bỏ mả được xem là quan trọng nhất - là ngày chia tay vĩnh viễn giữa người đang sống và người đã chết, để người chết thực sự trở về cõi vĩnh hằng.

Theo luật tục của người Raglai ở Khánh Sơn, trước khi tổ chức lễ bỏ mả, chủ nhà phải mời đủ những người thân đã từng tham dự lễ tang người quá cố, để họ được chia tay lần cuối với người đã chết, đồng thời để bày tỏ tri ân của gia đình đối với cộng đồng. Vì vậy, muốn tổ chức lễ bỏ mả, chủ lễ nhất định phải nhờ thầy địa lý (thầy cúng) chọn ngày lành, giờ tốt; sau đó tập trung chuẩn bị ủ rượu cần, làm nhà mồ, kagor…, rồi phải đi đến từng nhà, trực tiếp mời bà con họ hàng tham dự.

   

Đồng bào Raglai làm lễ bỏ mả cho người thân 

Lễ Bỏ mả tiến hành trong 3 ngày, với nhiều lễ thức khác nhau như lễ bầu chủ nhang (Po Yarh), lễ dặn hồn mả (Ti kây Atơu), lễ cúng kagor (Papơc Kagor), lễ đập heo đập gà (Toh un toh manuq), lễ rước hồn mả về nhà ăn cơm (Nao tuh Atơu), lễ làm tầng mả cho người chết ( Ngă Vidhi Atơu)…Mỗi lễ thức mang một ý nghĩa tâm linh sâu sắc, thể hiện niềm tin tín ngưỡng và truyền thống đạo lý đoàn kết, yêu thương, kính trọng nhau của đồng bào dân tộc Raglai. Đặc biệt, 3 ngày dự lễ bỏ mả, cũng là khoảng thời gian bà con xa gần tề tựu bên nhau, cùng chung mâm cơm, cùng chung bát rượu và cùng múa hát, chung vui…Nhiều hình thức nghệ thuật dân gian như chạm khắc gỗ (trụ nhà mồ, kagor) và trình diễn (múa, âm nhạc) nhờ vậy mà được lưu truyền khá nguyên vẹn từ đời này sang đời khác, góp phần tạo nên sự đa dạng, phong phú trong đời sống văn hóa các dân tộc Việt Nam.

Ông Mấu Xuân Danh – một chủ lễ bỏ mả ở xã ba Cụm Bắc, huyện Khánh Sơn, tỉnh Khánh Hòa cho biết: “Theo thời gian, người Raglai ngày càng giao lưu thường xuyên hơn với người Kinh cũng một số dân tộc khác và đã chịu ảnh hưởng của nền văn minh lúa nước. Nhiều lễ hội dân gian của dân tộc Raglai đã mai một dần, nhưng mọi nghi thức trong lễ bỏ mả vẫn còn khá nguyên vẹn.”

   

Đại diện huyện Khánh Sơn đón bằng công nhận “Lễ bỏ mả” là di sản văn hóa quốc gia. 

Năm 2009, Sở VHTTDL tỉnh Khánh Hòa triển khai đề án “Sưu tầm, phục dựng Lễ Bỏ mả của người Raglai ”. Hồ sơ di sản văn hóa phi vật thể lễ bỏ mả của người Raglai ở Khánh Sơn đáp ứng đủ các tiêu chí và đã được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch xét công nhận di sản văn hóa phi vật thể quốc - loại hình tập quán xã hội và tín ngưỡng.