Ông Nguyễn Đình Quyền cho biết: Bây giờ có Luật trách nhiệm bồi thường của Nhà nước, nên việc bồi thường oan sai phải thực hiện theo quy định của pháp luật. Ở các nước thì bồi thường oan sai đều lấy từ ngân sách nhà nước, chứ không chỉ Việt Nam mới lấy ngân sách nhà nước để bồi thường. Vì công chức và người bị làm sai bồi thường cho nhau, trong trường hợp người công chức không có tiền thì làm sao bồi thường được.

Vấn đề này thuộc về lý luận rồi, pháp nhân nhà nước mà để xảy ra oan sai, vấn đề này ngày xưa các cụ đã nói là “con dại cái mang”, tức là pháp nhân nhà nước phải đứng ra bồi thường thiệt hại, đó là nguyên lý.

Thưa ông, những vụ để xảy ra oan sai thì khâu điều tra, truy tố, xét xử rất nhanh, nhưng khi phải bồi thường thì việc tiến hành lại rất chậm?

- Việc bồi thường oan sai thời gian qua trong tố tụng hình sự nhìn chung rất chậm. Do có nguyên nhân về cơ chế, chúng ta giao cho chính những người làm oan đi bồi thường thì mặc dù có chấn chỉnh nhưng tính cố chấp của các cơ quan quyền lực khi làm sai thì người ta dây dưa, trì hoãn, gây khó khăn. 

Bên cạnh đó, có nguyên nhân về mô hình thủ tục và đã đến lúc thay đổi, tức giao cho cơ quan khách quan công khai và minh bạch hơn. Ví dụ giao Bộ Tư pháp, là cơ quan không tiến hành tố tụng nhưng là cơ quan thay mặt Nhà nước, như vậy sẽ khách quan và minh bạch hơn. Vì dù giao cho tòa án, viện kiểm sát hay thi hành án cũng đều là lấy tiền bồi thường từ ngân sách nhà nước, vì vậy nên giao cho một cơ quan khách quan hơn thực hiện vấn đề bồi thường oan sai đó.

Cử tri thắc mắc tại sao các cơ quan tiến hành tố tụng để xảy ra oan sai lại lấy tiền thuế của dân để bồi thường. Ông có ý kiến gì về vấn đề này?

- Ở nhiều nước, pháp luật quy định là, nếu chứng minh rằng công chức mẫn cán và vô tình để xảy ra sai thì Nhà nước vẫn bồi thường. Đặc biệt là công chức tư pháp được loại trừ hoàn toàn khỏi trách nhiệm bồi thường về vật chất, để không bị sức ép gì khi thực hiện công vụ. 

Tuy nhiên, vấn đề ở đây là tại sao lại bồi thường rất ít ? Ở đây liên quan đến công tác cán bộ, bổ nhiệm, tuyển dụng, xử lý, kiểm tra thanh tra cán bộ. Giữa việc bồi thường này với công tác cán bộ của chúng ta có liên quan rất mật thiết. Nếu chúng ta còn làm lỏng lẻo trong công tác cán bộ, giữa hiệp thương, quy hoạch, tuyển dụng và vẫn để lọt những người không xứng đáng vào bộ máy nhà nước thì tất cả những công tác yếu kém đó Nhà nước phải chịu. Và “con dại cái vẫn phải mang” và người dân phải chịu.

Trả lời chất vấn Ủy ban thường vụ Quốc hội về vấn đề oan sai hôm 13.3 vừa qua, Chánh án Tòa án Nhân dân Tối cao Trương Hòa Bình giải trình là do chưa phát hiện được lỗi cố ý của người thi hành công vụ để xảy ra oan sai nên người thi hành công vụ không phải bồi hoàn mà vẫn phải lấy tiền nhà nước để bồi thường, thưa ông?

- Giữa lỗi cố ý và lỗi vô ý trong tố tụng rất khó phân biệt, bởi vì người ta luôn luôn đổ vào năng lực hạn chế. Nhưng cái đó có thực sự là năng lực hạn chế hay do tinh thần trách nhiệm hay do lỗi cố ý thì chứng minh rất là khó. Trừ trường hợp bắt quả tang anh có đi đêm ngầm với đương sự. Ngay cả lỗi cố ý đi chăng nữa thì việc bồi hoàn của cán bộ viên chức đối với mức độ bồi hoàn là rất nhỏ. Vì việc bồi hoàn theo trách nhiệm vật chất rất nhỏ, trừ dần vào lương nhưng vẫn phải đảm bảo cho công chức đó vẫn còn sống được thì có đến hàng trăm năm việc bồi hoàn đó cũng chả thấm gì so với ngân sách nhà nước phải bỏ ra.

Vậy cứ lấy tiền ngân sách ra bồi thường thì tình trạng xảy ra oan sai vẫn còn?

- Về nguyên tắc thì Nhà nước vẫn phải bồi thường và người bị oan phải được bảo đảm. Còn nếu muốn Nhà nước không phải lấy ngân sách bồi thường thì phải chấn chỉnh lại toàn bộ bộ máy nhà nước. Từ đào tạo tuyển dụng, bổ nhiệm, kỷ luật xử lý cán bộ..., Nhà nước phải chấn chỉnh lại toàn bộ. Tại sao ở các nước việc bồi hoàn đó rất ít, vì công tác cán bộ tuyển dụng chặt chẽ và tuyển dụng được người cán bộ xứng đáng vào vị trí công tác.

Việc quy định cán bộ để xảy ra oan sai không trực tiếp bồi thường cho người bị oan là để hạn chế cán bộ tố tụng để xảy ra oan sai?

- Quan hệ giữa công chức và Nhà nước không phải là quan hệ dân sự để bồi thường tay đôi. Đó là quan hệ giữa một bên thực hiện công quyền của Nhà nước và một bên là tổ chức cá nhân, đó là quan hệ hành chính nhà nước giữa thực hiện công vụ và người có quyền lợi ích liên quan chứ không phải là quan hệ dân sự giữa hai bên khi anh làm sai mà tôi phải bồi thường lợi ích cho anh.

Đó là về mặt lý luận, đó là hai quan niệm khác nhau. Không bao giờ có việc bồi thường tay đôi giữa công chức nhà nước với người bị oan sai cả.

Vụ ông Nguyễn Thanh chấn đã có cán bộ tố tụng bị tạm giam, tạm giữ. Vậy sau này những cán bộ này có bồi hoàn tiền bồi thường oan sai cho Nhà nước không thưa ông?

- Có! Nếu đó là lỗi cố ý thì những cán bộ để xảy ra oan sai phải bồi thường còn nếu cán bộ đó mẫn cán, không cố ý làm sai thì không phải bồi thường.

Xin cảm ơn ông!

Clip Viện trưởng Viện KSND Tối Cao Nguyễn Hòa Bình trả lời phỏng vấn của báo chí