Kỳ 1: Được xếp hàng đầu thế giới vì... ngẫu nhiên

Được xếp vào danh sách 21 di sản lớn nhất hành tinh, ngay ở vị trí đầu tiên, nhưng thành nhà Hồ lại được tác giả Ron Emmons mô tả là tòa thành rỗng, là “di sản UNESCO kỳ lạ nhất” khi kể về chuyến thực tế đến tòa thành cổ này. Cách hiểu bài báo này cũng như cách hiểu của tác giả Ron Emmons về thành nhà Hồ, vì thế, còn nhiều vấn đề phải bàn.

“Tòa thành rỗng” vẫn được xếp “hàng đầu thế giới”

Bài báo về thành nhà Hồ của Ron Emmons xuất hiện trên trang du lịch của CNN vào 26.8 có tựa đề “Most unlikely UNESCO site: The empty citadel of Vietnam” (tạm dịch: Di sản UNESCO kỳ lạ nhất: Tòa thành trống rỗng của Việt Nam”). Ngay phần đầu bài báo là chùm ảnh giới thiệu 21 di sản lớn nhất hành tinh, trong đó thành nhà Hồ được xếp ở vị trí số 1, trên cả Angkor, đảo Phục sinh, Machu Pichu… Trước đó chùm ảnh này được đăng độc lập, nhưng sau đó được gắn kèm với bài viết của Ron Emmons, như một thông tin liên quan, chỉ dẫn cho bài viết.

Điều đáng nói, danh sách “21 di sản lớn nhất hành tinh” được sắp xếp không theo một tiêu chí nào, không phải là kết quả của một cuộc bình chọn, cũng không xếp theo thứ tự bảng chữ cái mà hoàn toàn ngẫu nhiên và thậm chí độc giả còn không biết do tổ chức, đơn vị nào bình chọn. Khi còn đứng độc lập, bài báo này giật tít “21 di sản thế giới lớn nhất hành tinh”. Đến khi được gắn vào với bài viết của Ron Emmons, chùm ảnh này được lược bỏ tít, chí còn 21 tấm ảnh về 21 di sản với chú thích ngắn gọn, trong đó bức ảnh thành nhà Hồ đứng đầu tiên với chú thích: “Thành nhà Hồ (Việt Nam) - là thủ phủ của triều đại Hồ rất ngắn ngủi. Tòa thành này trở thành di sản thế giới UNESCO vào năm 2011. Bấm chuột để xem thêm 20 di sản thế giới lớn nhất hành tinh khác”.

 Đoạn thành nhà Hồ trên CNN là đoạn đã được xếp lại và nguyên bản của việc xây dựng thành nhà Hồ. Ảnh: X.H 

Tuy nhiên, trong bài báo về thành nhà Hồ gắn liền với chùm ảnh đó, tác giả Ron Emmons lại ngạc nhiên với tòa thành “hầu như không được biết đến, nằm ở một vùng trũng xa xôi ở tỉnh Thanh Hóa” và gọi là “di sản UNESCO kỳ lạ nhất”. Theo Ron Emmons, việc UNESCO công nhận thành nhà Hồ là di sản thế giới kỳ lạ vì 2 lý do: “Thứ nhất, nhà Hồ chỉ tồn tại có 7 năm (1400-1407), chỉ như giọt nước trong lịch sử đầy sóng gió của VN. Thứ hai, thành nhà Hồ hoàn toàn trống rỗng, không có cung điện, đền đài, miếu mạo, chỉ có 4 bức tường bao quanh ruộng lúa”. “Tuy nhiên, theo UNESCO, tòa thành này đại diện cho hình mẫu đặc trưng của một thành phố phong kiến kiểu mới tại Đông Nam Á” - Ron Emmons trích dẫn.

Dù gì, thành nhà Hồ cũng đứng số 1 trong danh sách 21 di sản lớn nhất hành tinh, có thể do sắp xếp ngẫu nhiên, có thể vì để minh họa cho bài báo, vì vậy mà một số báo VN đã giật tít khá kêu, như: “Thành nhà Hồ đứng đầu danh sách 21 di sản lớn nhất hành tinh do CNN công bố”. Tuy nhiên, các lý do tác giả Ron Emmons đưa ra để “phàn nàn” như trên lại được cho là lý do để thành nhà Hồ được vinh danh. Cách hiểu như vậy là chưa khách quan, chính xác nên đã gây tranh cãi, thậm chí bị cho là dịch sai.

Cách nhìn chưa toàn diện

Việc thành nhà Hồ được UNESCO công nhận là di sản thế giới năm 2011 là một vinh dự lớn của VN. Theo TS Ngô Quang Trọng - GĐ Trung tâm Bảo tồn di sản thành nhà Hồ, để được UNESCO công nhận, di sản đã phải trải qua nhiều cuộc khảo sát của các nhà khoa học, các tổ chức hàng đầu thế giới. Đến nay, toà thành độc đáo trải qua 600 năm vẫn còn giữ cơ bản nguyên vẹn các khối đá của cả 4 bức tường và còn ẩn chứa bên trong nhiều điều cần khám phá.

Hai lý do tác giả Ron Emmons đưa ra để “phàn nàn” về “vinh dự” này không thuyết phục. Thứ nhất, triều đại nhà Hồ chỉ tồn tại 7 năm (1400-1407) nhưng đã để lại di sản lớn như vậy là điều rất đáng trân trọng. Việc công nhận thành nhà Hồ là di sản thế giới không phụ thuộc vào sự tồn tại dài hay ngắn của triều đại trong quá khứ.

Thứ hai, việc tác giả cho đây chỉ là cái thành trống rỗng cũng là cách đánh giá chưa toàn diện về giá trị của tòa thành này. Bởi đây là tòa thành cổ có kiến trúc bằng đá duy nhất còn tồn tại ở Đông Nam Á và cũng là một trong những thành đá hiếm hoi còn sót lại trên thế giới.

Theo TS Nguyễn Quang Trọng, thành nhà Hồ với góc xoay 45 độ và nhiều đặc trưng khác là hình mẫu đặc biệt của kiểu thành phố phong kiến kiểu mới. UNESCO cũng đã nhận định rằng thành nhà Hồ đại diện cho “hình mẫu đặc trưng của một thành phố phong kiến kiểu mới tại Đông Nam Á”.

Bức ảnh đi kèm bài báo của Ron Emmons cũng rất đáng… phàn nàn, khi chụp một đoạn thành với chú thích “thành được xây dựng trong 3 tháng và (các tảng đá) được xếp chồng lên nhau mà không cần bất cứ loại vữa nào - một kỹ thuật ấn tượng của thế kỷ XV”. Chú thích này đúng về bản chất kỹ thuật xây dựng thành nhà Hồ, nhưng hình ảnh lại là đoạn thành bị bom đánh sập, sau đó được xếp lại không tuân thủ kỹ thuật của người xưa. Bức hình này do đó không thể hiện được kỹ thuật cũng như giá trị vốn có của di sản.