Cùng một góc chụp Gác Khánh trước và sau khi bị “đập đi xây mới”. Ở ảnh trên, lò thiêu hương nghi ngút khói, với cây trắc bách diệp đứng bên cạnh Gác Khánh cổ kính rêu phong; Nhà Tổ là di tích lô xô ngói âm dương phía sau. Còn ở ảnh dưới, Gác Khánh và Nhà Tổ “mới 100%”. Lò thiêu hương bị đống gạch ngói dỡ chùa che gần kín... Ảnh: Đỗ Doãn Hoàng

Và sự thật là...

Chùa Trăm Gian là một di tích lịch sử văn hóa độc đáo, tiêu biểu của Thủ đô và đã được Bộ VHTTDL xếp hạng cấp quốc gia. UBND TP.Hà Nội phân cấp cho UBND huyện Chương Mỹ quản lý trực tiếp.

Ngày 13.4.2010, Sở KHĐT Hà Nội đã có quyết định phê duyệt chủ trương đầu tư dự án tu bổ, tôn tạo di tích lịch sử này do nhiều hạng mục của chùa đang bị xuống cấp nghiêm trọng.

Ngày 25.9.2011, Sở VHTTDL, Sở KHĐT, Sở Tài chính, UBND huyện Chương Mỹ kiểm tra hiện trạng di tích và thống nhất đánh giá thực trạng nhiều hạng mục kiến trúc đang bị xuống cấp nghiêm trọng có nguy cơ sập đổ.

Vì vậy, đoàn công tác đã có văn bản đề xuất với UBND thành phố cho phép hạ giải ngay các hạng mục (trong đó có nhà tổ) và triển khai thi công. Tuy nhiên, do tình hình kinh tế khó khăn nên UBND TP chưa bố trí được nguồn kinh phí cho dự án vào năm 2011.

Ngày 29.6.2012, UBND TP ban hành quyết định về việc giao mục tiêu, nhiệm vụ và kế hoạch vốn thực hiện các chương trình mục tiêu quốc gia và một số mục tiêu TP.Hà Nội, trong đó có dự án tu bổ chùa Trăm Gian (nhưng chưa giao vốn thực hiện).

Nhờ sự "lên án" mà giữ được cổng thành Sơn Tây.
Cổng thành phía bắc đã bị bêtông hoá.

Sự việc liên quan đến chùa Trăm Gian mới dừng đến đó thì ngày 24.8 vừa qua, phóng viên Báo Lao Động phát hiện ra là nhà thờ tổ và gác khánh (chứ không phải toàn bộ chùa như hiểu lầm của một số người) đã bị dỡ ra làm lại hoàn toàn không theo hồ sơ thiết kế được duyệt, không báo cáo chính quyền để làm thủ tục theo đúng quy trình.

... nhưng còn có một sự thật khác

Ngay sau khi báo Lao Động đăng bài về vụ việc xâm hại di tích ở chùa Trăm Gian thì Sở VHTTDL, Thanh tra bộ và Cục Di sản văn hóa (Bộ VHTTDL) đã thành lập đoàn kiểm tra xuống hiện trường. Tại thời điểm đó, cả BQL di tích, UBND xã, huyện đều nói không biết việc làm trên của nhà chùa, hoặc có biết thì chỉ “láng máng”, và chỉ có sư trụ trì chùa (Thích Đàm Khoa) nhận trách nhiệm tự ý tháo dỡ, thi công tu bổ: “Các bác ấy (ý nói chính quyền địa phương – PV) không can dự gì”.

Nhưng trong cuộc họp chiều 30.8 thì thông tin do ông Vũ Văn Doãn - Chủ tịch xã Tiên Phương - đưa ra là trước khi hạ giải các hạng mục nhà tổ và gác khánh (ngày 1.6.2012), nhà chùa có lên xin ý kiến xã và cũng nói lý do là tình hình rất khẩn cấp, lâm nguy, nếu không làm thì có thể gây tai nạn chết người. Và xã đã đồng ý (tháo dỡ công trình tránh nguy hiểm cho di vật và du khách, chứ không phải cho xây mới và tất nhiên là không có văn bản chính thức).

Trước đó nữa, ngày 26.2, các cụ “tứ bích” (người cao tuổi, có uy tín đại diện cho 4 xã, trong đó có xã Tiên Phương) đã có đơn lên UBND xã đề nghị tu bổ lại chùa Trăm Gian, cũng vì những lý do trên. Ngay sau đó 2 ngày, ngày 28.2, UBND xã có báo cáo lên UBND huyện và đề nghị làm việc với các cấp có thẩm quyền để tiến hành công tác tu bổ, tôn tạo...

Nhưng với câu hỏi của PV: “Sau khi nhận được công văn của xã, UBND huyện có báo cáo các cấp có thẩm quyền phía trên hay không? Nếu có thì cấp trên trả lời thế nào?”. Ông Vũ Văn Đông - Phó Chủ tịch huyện Chương Mỹ - chỉ trả lời là “có” mà không đưa ra được những văn bản phản hồi từ phía trên.

Chùa Trăm Gian nhanh chóng được tháo dỡ và làm mới một cách thiếu hiểu biết

Nhằm ngày lành tháng tốt (1.6), sư trụ trì chùa đã cho hạ giải công trình và tập kết ngay hàng trăm cây gỗ quý (lim) và hàng ngàn viên ngói mới toanh được thi công ở nơi khác về (có lẽ vậy vì chính quyền địa phương khẳng định không thấy “công trường” ồn ào đẽo gọt gì, nếu có thì đã biết(!?)).

Không chỉ có vậy, nhà chùa còn kêu gọi sự hảo tâm của nhân dân trong vùng qua hệ thống loa truyền thanh của xã. Chỉ trong gần 3 tháng thi công (từ 1.6 – 24.8), khi Báo Lao Động phát hiện ra vụ việc thì nhà tổ hoàn thành đến 99%, gác khánh thì cũng đã lắp xong vì, kèo.

Bài học đắt giá

Theo ông Phạm Quang Long - GĐ Sở VHTTDL - thì đây là bài học đắt giá về cơ chế quản lý, ý thức trách nhiệm lẫn cơ chế điều hành.

Bên cạnh đó, ngày 30.8, UBND TP cũng đã có kết luận về cuộc họp đột xuất chiều 29.8 với nội dung: Nguyên nhân dẫn đến sai phạm là do nhận thức về trách nhiệm và hiểu biết về pháp luật còn yếu kém của BQL di tích, trong đó có nhà sư trụ trì chùa Trăm Gian (cũng là thành viên của BQL di tích – PV); trách nhiệm quản lý còn lỏng lẻo, yếu kém của các cấp: UBND xã, huyện và Sở VHTTDL. Sở VHTTDL chủ trì, phối hợp với UBND huyện Chương Mỹ và các đơn vị liên quan tiến hành thanh tra xác định rõ sai phạm của các cá nhân và tập thể, kiến nghị để xử lý nghiêm theo quy định, báo cáo UBND TP trước ngày 15.9.

Rất nghiêm trọng. Tôi cho rằng vụ việc vừa xảy ra đối với chùa Trăm Gian là rất nghiêm trọng. Nhưng di tích này có may mắn là còn lưu lại nhiều hồ sơ cả về kết cấu lẫn hình ảnh.

Thêm nữa, còn khá  nhiều kết cấu, nguyên vật liệu cũ của chùa vừa bị tháo dỡ như đòn đẩy, ngói, chân tảng... chưa bị vứt đi vẫn có thể tận dụng.

Tuy nhiên, việc phục hồi nguyên trạng là khó, bởi có hàng trăm, hàng ngàn các chi tiết khác nhau đã bị tháo dỡ mà không được đánh số, ghi chép theo đúng như quy trình khi hạ giải để tu bổ. Việc mà các nhà khoa học cố gắng làm bây giờ là cố gắng đưa kiến trúc trở lại gần nhất với dạng vốn có.

Ông Lê Thành Vinh - Viện trưởng Viện Bảo tồn di tích, đơn vị được mời tham gia “cứu” nhà tổ và gác khánh.