Bạo lực, đổ máu giữa lễ hội

Lễ hội Ném Thượng (Bắc Ninh) với nghi thức chém lợn ngay giữa sân đình đã trở thành điểm nóng trong mùa lễ hội đầu năm nay, khiến Tổ chức Động vật Châu Á phản đối, Sở VHTTDL tỉnh đề xuất rước lợn thay vì chém lợn, dư luận lên án là dã man, tàn bạo… 8 tháng sau lễ hội, Sở VHTTDL Bắc Ninh tổ chức một hội thảo với sự tham gia của các nhà nghiên cứu và nhiều bô lão địa phương, khẳng định vẫn chém lợn để bảo tồn nghi thức truyền thống, nhưng sẽ đưa vào khu vực riêng kín đáo. Nhưng kín đáo đến mức nào, người dân có được vào xem hay không… thì vẫn chưa rõ, phải chờ phường Khắc Niệm và khu Ném Thượng xây dựng kế hoạch chi tiết hai tháng cuối năm.

Như vậy, sau lễ hội chọi trâu rút việc mổ thịt các “ông trâu” vào nơi “bí mật” hơn, nay đến chém lợn đưa vào nơi kín đáo, cảnh bạo lực với động vật trong các lễ hội truyền thống đã được điều chỉnh, thì sắp tới, liệu những màn bạo lực, ẩu đả, hỗn chiến giữa người với người ở các lễ hội có vợi bớt, như đã từng xảy ra lễ hội Ném Thượng, lễ hội đền Gióng (Sóc Sơn, Hà Nội) - tranh giành hoa tre, trầu lễ gây xô xát, lễ hội đả cầu cướp phết Bàn Giản (Lập Thạch, Vĩnh Phúc) trở thành nơi để trả thù riêng khi một thanh niên vung dao, rượt đuổi đám đông, lễ hội cướp phết Hiền Quan (Phú Thọ) cũng biến thành một cuộc hỗn chiến, ẩu đả, có người ngất xỉu, đổ máu, khiến công an phải vào cuộc, còng tay một số thanh niên quá khích...?

TS Trần Hữu Sơn - Phó Chủ tịch Hội Văn nghệ Dân gian Việt Nam, nguyên Giám đốc Sở VHTTDL Lào Cai - cho rằng: “Sự lộn xộn trong lễ hội ngày nay có nhiều nguyên nhân, trong đó có việc tâm thế của người dân đi dự lễ hội khác xưa… Nhiều người đi lễ hội không chỉ để giải trí, thư giãn, mà mục đích đã thấm đẫm chất “thị trường”, cầu mong “trúng quả”, “mua rẻ bán đắt”, được lên chức, thêm quyền, và nhiều người coi lễ hội là một dịp kinh doanh bằng mọi giá...”.

Tuy nhiên, cũng theo TS. Trần Hữu Sơn, tình trạng lộn xộn trong lễ hội còn có trách nhiệm của các ban tổ chức. “Hoặc là ban tổ chức lễ hội chưa phát huy được sức mạnh của cả hệ thống chính trị và chính quyền để tổ chức các lễ hội lớn, phức tạp mà lại có tư tưởng kinh doanh lễ hội, coi lễ hội là một dịp để tổ chức các dịch vụ tận thu khách thập phương dẫn đến tình trạng lộn xộn như đấu thầu lễ hội, chặt chém các dịch vụ... Không chỉ là lộn xộn mà gần đây còn xảy ra cả tình trạng biến tướng những nghi lễ và thực hành nghi lễ lễ hội” - TS Trần Hữu Sơn chia sẻ.

Rải tiền mua may mắn

Tình trạng lễ hội bị lợi dụng, biến tướng không chỉ thể hiện ở ngoài sân đình thanh niên đánh nhau để cướp lộc, mà trong đền chùa, người đi lễ cũng có những hành vi phản cảm không kém, như rải tiền lẻ bừa bãi, ăn mặc hở hang, dâng cúng xôi thịt lên bàn thờ Phật…

Quanh chuyện rải tiền lẻ trong các lễ hội hiện nay, GS Ngô Đức Thịnh - nguyên Viện trưởng Viện Nghiên cứu văn hóa VN - cho biết: “Ngày xưa, người ta đến cung tiến, dù ít, dù nhiều thì bao giờ cũng để rất trân trọng vào đĩa rồi dâng nhà chùa, nhà đền, nhưng hiện nay, việc dâng tiền công đức, giọt dầu được thực hiện rất thiếu văn hóa. Người ta giắt vào tay tượng Phật, ném vào hậu cung, quăng bất cứ nơi nào có bát hương, rải cả ở đường đi. Điều này chỉ có thể giải thích bằng sự thiếu hiểu biết về văn hóa tâm linh. Cái gốc của sự lộn xộn hiện nay, tạo nên sự rối loạn của hành vi tín ngưỡng - đó là sự thậm nhập nặng của quan niệm vụ lợi của xã hội hiện nay vào đời sống tín ngưỡng. Bên cạnh đó có cả sự thiếu hụt nhận thức về tín ngưỡng và lễ hội. Tình trạng vụ lợi này có ở cả người đi lễ và cả các tổ chức tôn giáo - tín ngưỡng”.

Theo GS-TS Nguyễn Quang Ngọc - nguyên Viện trưởng Viện Việt Nam học và Khoa học phát triển, nhiều lễ hội truyền thống “đã bị lợi dụng, không phải phục vụ cho văn hóa mà phục vụ kinh tế”, cả về phía người tổ chức lễ hội và người dự lễ hội. GS-TS Nguyễn Quang Ngọc chia sẻ: “Trên danh nghĩa, người ta gọi là phát triển du lịch, nhưng cũng không phải là du lịch văn hóa mà thực chất đây là một kiểu kiếm tiền. Người ta kiếm tiền bằng mọi cách, bằng mọi giá. Một khi văn hóa bị biến thành một phương tiện kiếm tiền thì đó là một sự phỉ báng, tàn hại và tiêu diệt văn hóa”.

PGS-TS Nguyễn Thị Minh Thái: Nên chăng cần dựng Luật Lễ hội

Để chấm dứt sự loạn chuẩn của lễ hội hôm nay cần dựng Luật Lễ hội. Trước khi ban hành Luật Lễ hội, có lẽ các vị quản lý lễ hội nên chăng trưng cầu ý kiến rộng rãi của nhân dân, sẽ thu được những ý kiến sáng suốt, lành mạnh để điều chỉnh từ cả hai phía: Người tổ chức lễ hội và người đi lễ hội, trảy hội đúng nghĩa, để có thể làm giảm xuống thật thấp cái tỉ lệ đang áp ảo hôm nay, đó là những lễ hội bị biến tướng, méo mó, sặc mùi lợi nhuận hoặc bạo lực