Tung hỏa mù đến phút chót

Trong bài xã luận đăng trên trang nhất ngày 11.7, Nhân dân Nhật báo - cơ quan ngôn luận của Đảng Cộng sản Trung Quốc, đã phủ đầu bác bỏ tính hợp pháp của toà trọng tài ở The Hague, đồng thời cáo buộc Mỹ lợi dụng vụ kiện Biển Đông để kiềm chế sự trỗi dậy của Bắc Kinh và bảo vệ “quyền bá chủ trong khu vực”. “Một số người hy vọng bôi nhọ Trung Quốc bằng cách đảo ngược mọi việc và khuấy động rắc rối, để cố tình miêu tả nạn nhân thực sự như kẻ bất hợp pháp” - tờ báo viết. “Rõ ràng, trong vấn đề Biển Đông, Trung Quốc nhất định không phải là thủ phạm, mà là nạn nhân”. “Thắng hay thua thì phán quyết của toà cũng không có ý nghĩa gì khác biệt với Bắc Kinh, vì xét thấy toà trọng tài này là bất hợp pháp và không có thẩm quyền xét xử vụ kiện” - tờ báo viết.

Còn Thứ trưởng Ngoại giao Lưu Chấn Minh thì chỉ trích thẩm phán Shunji Yanai, cựu Chủ tịch tòa quốc tế về Luật Biển (ITLOS) khi Philippines đưa vụ kiện ra năm 2013. Lúc đó, do Trung Quốc từ chối tham gia vụ kiện nên ông Yanai đã thay mặt Trung Quốc chỉ định một thẩm phán trong Hội đồng Trọng tài 5 người xem xét vụ kiện. Nhưng giờ đây, Trung Quốc lại quay lại chỉ trích ông Yanai cũng như các trọng tài trong hội đồng là những nhân vật “không khách quan”.

Trung Quốc cũng muốn ngăn chặn vấn đề Biển Đông không được đem ra thảo luận tại Hội nghị thượng đỉnh Á - Âu (ASEM) tại Mông Cổ cuối tuần này. Trợ lý Bộ trưởng Ngoại giao Trung Quốc Kong Xuanyou nói: “Hội nghị thượng đỉnh lãnh đạo ASEM không phải là nơi thích hợp để thảo luận Biển Đông. Không có kế hoạch thảo luận vấn đề này trong chương trình nghị sự, và nó cũng không nên được đưa vào”. Ông Kong ngụy biện rằng, nếu có căng thẳng tại Biển Đông là do một số nước ngoài khu vực thể hiện sức mạnh và can thiệp.

Tuy nhiên, các nhà ngoại giao nước ngoài ở Bắc Kinh liên quan đến việc chuẩn bị cho ASEM nói rằng khó mà tránh vấn đề Biển Đông được đưa ra tại hội nghị, nơi có sự tham gia của Thủ tướng Trung Quốc Lý Khắc Cường. Thực tế, nhóm G7 gồm những nền kinh tế lớn nhất thế giới, kể cả Mỹ và Canada, cũng đã ra tuyên bố về Biển Đông trong đó kêu gọi Trung Quốc tuân thủ phán quyết. Tiến sĩ Masashi Nishihara - Giám đốc Viện Nghiên cứu vì hòa bình và an ninh Nhật Bản, cho biết, Chính phủ Nhật, với tư cách Chủ tịch nhóm G-7 năm nay, đang có nhiều nỗ lực để “đưa các đối tác G-7 thích hợp với các đồng minh ASEAN”.

Tham vọng lâu dài

Cuộc vận động và định hướng dư luận cấp tập của Trung Quốc chứng minh một điều ngược lại, rằng thực ra Trung Quốc rất quan tâm đến vụ kiện và rất lo ngại hình ảnh, ảnh hưởng của mình sẽ bị suy giảm trên trường quốc tế. Họ cũng lo ngại phán quyết sẽ ảnh hưởng đến những đòi hỏi chủ quyền ồ ạt của họ trên vùng biển quan trọng bậc nhất của thương mại thế giới hiện nay.

Giới phân tích cũng cho rằng, ngoài những phán quyết về đường lưỡi bò, quy chế các đảo hay một số nội dung khác của vụ kiện, vấn đề ở đây còn là việc một Trung Quốc đang lên án thách thức quyền lãnh đạo của Mỹ với trật tự chiến lược ở Châu Á. Việc Trung Quốc phản ứng thế nào sau vụ kiện có thể vẽ ra đường lối trong quan hệ của các cường quốc ở khu vực này. Hugh White - Giáo sư về nghiên cứu chiến lược tại Đại học Quốc gia Australia cho rằng, Trung Quốc muốn dùng tranh chấp này để cho Mỹ thấy “sức mạnh biển ngày càng gia tăng và tầm quan trọng kinh tế của Trung Quốc, và rằng nền kinh tế toàn cầu đã đạt tới điểm mà Mỹ không thể đủ khả năng đương đầu với Trung Quốc”.

Tuần trước, Trợ lý Bộ trưởng Quốc phòng Mỹ phụ trách Đông Á Abraham Denmark đã thúc giục các bên tuân thủ phán quyết của trọng tài quốc tế. Ông nói rằng đây là cơ hội để xem khu vực này được xác lập bởi sự tuân thủ luật pháp quốc tế hay bằng “những tính toán sức mạnh đơn thuần”. Bà Bonnie Glaser - cố vấn cao cấp về Châu Á tại Trung tâm Nghiên cứu chiến lược và quốc tế Mỹ tại Washington D.C cho rằng, sau phán quyết, Trung Quốc sẽ tăng cường khẩu chiến nhưng không có hành động quá hung hăng để tránh việc Biển Đông trở thành vấn đề bao trùm trong các diễn đàn đa phương sắp tới, đồng thời tránh khuyến khích Việt Nam hay Indonesia cũng kiện Trung Quốc ra tòa. Tuy nhiên, bà lưu ý rằng phán quyết không thể ngăn Trung Quốc tiếp tục theo đuổi việc kiểm soát hiệu quả hơn vùng biển cũng như vùng trời ở Biển Đông.

Tham vọng độc chiếm các nguồn tài nguyên Biển Đông và kiểm soát tuyến đường hàng hải quốc tế đi qua đây là động cơ lâu dài của Trung Quốc, do vậy về lâu dài Biển Đông sẽ còn tiếp tục là điểm nóng. Frans Paul van der Putten - nhà nghiên cứu cao cấp của Tổ chức tư vấn Clingendael nói rằng, cho dù kết quả phán quyết thế nào, “vụ kiện cũng không đóng góp vào cải thiện quan hệ giữa Trung Quốc và các bên tuyên bố chủ quyền khác trên Biển Đông”. Các quan chức Trung Quốc đã nói nước này “không sợ rắc rối” và báo chí Trung Quốc kêu gọi chuẩn bị “đối đầu quân sự trên Biển Đông”. Cuộc tập trận của Trung Quốc ở vùng biển này kéo dài đến 11.7, bao gồm cả tập trận đạn thật, có thể là một thông điệp cảnh báo mạnh mẽ với cộng đồng quốc tế.