Theo quan điểm của ông Hoàng, TQ rất có thể sẽ tìm nhiều lý do để trì hoãn việc đàm phán COC.

- Lý do vì sao, thưa ông?

- Dựa trên những diễn tiến trong thời gian qua,  tôi cho rằng TQ luôn thể hiện sự thiếu thiện chí của mình trong quá trình thực thi Tuyên bố về ứng xử của các bên ở biển Đông (DOC) và tiến tới văn bản hợp pháp COC cho các bên trên biển Đông. Có rất nhiều học giả, chuyên gia quốc tế cũng đưa ra nhận định tương tự.

Hiện Trung Quốc chỉ thể hiện sự thay đổi chút ít so với lập trường ban đầu, nhưng không hề chuyển hướng cách tiếp cận gây hấn trên biển Đông. Khi Mỹ tỏ rõ sự quan tâm đến biển Đông, chẳng hạn như xúc tiến tập trận chung với đồng minh Philippines, thì TQ lại muốn tận dụng sự gần gũi cũng như quan hệ lâu dài với VN và các nước khác để có thể song phương hóa những vấn đề ở khu vực.

Hội nghị các bộ trưởng ngoại giao ASEAN lần thứ 46 (AMM-46) vừa kết thúc cũng là kỷ niệm 10 năm sự ra đời DOC. Trong suốt khoảng thời gian này, TQ chỉ thực hiện DOC một cách cầm chừng để đối phó tình huống.

- Có nghĩa dù TQ đã thể hiện cam kết với COC, nhưng chưa nên kỳ vọng sớm?

- Theo sát quá trình, chúng ta có thể thấy rõ động thái của TQ thay đổi theo từng hoàn cảnh. Cần phải hiểu rằng, trước đây TQ cũng đã từng thể hiện cam kết này rồi, nên việc TQ sẽ thực hiện nó như thế nào, phải cần chờ thời gian để chứng minh. Cá nhân tôi không nghĩ TQ sẽ dễ dàng thực hiện cam kết xúc tiến đàm phán COC, hoặc có thì cũng chỉ dừng lại ở mức đàm phán mà thôi. Thậm chí, TQ còn vi phạm cả các điều ước của Luật Biển Liên Hợp Quốc 1982, nhưng đâu có cơ chế nào để xử phạt họ (?). TQ tin  rằng họ có quyền lực cứng và mềm đối với nhiều nước và nhiều khu vực, ngay cả với một số nước ASEAN, nên tôi nghĩ rất khó để buộc họ tuân thủ giá trị của các hiệp ước quốc tế đa phương đã ký.

- Nếu giả định một cách tích cực rằng, TQ thực sự muốn xúc tiến khởi động tham vấn về COC vào tháng 9 tới, ông dự đoán thế nào về tiến trình đàm phán?

- Trước mắt, tôi không nghĩ điều đó có thể dễ dàng thực hiện được. Hội nghị AMM-46 - ngoài vấn đề rất nóng là biển Đông - còn tập trung nhiều vào vấn đề xây dựng Cộng đồng ASEAN và các mục tiêu chiến lược của Cộng đồng ASEAN sau năm 2015. Những mục tiêu đó cũng quan trọng không kém so với việc thúc đẩy COC. ASEAN muốn trở thành một khu vực hòa bình, thịnh vượng để phát triển, song các mục tiêu này còn phụ thuộc nhiều vào mối quan hệ với các quốc gia láng giềng, trong đó quan trọng hơn cả là TQ.

Kể cả khi đạt được COC rồi, thì việc liệu các bên có thực thi theo đúng điều khoản của COC vẫn là một vấn đề lớn. Vì vậy, tôi không muốn đưa ra dự đoán, mà chỉ kỳ vọng các bên sẽ duy trì đàm phán và có thể đa phương hóa vấn đề biển Đông dưới sự quan sát của các tổ chức quốc tế và các nước lớn như Mỹ hay Liên minh Châu Âu, nhằm duy trì hòa bình tại vùng biển quan trọng này. Tôi hy vọng Việt Nam cũng nên thực hiện theo phương châm đa phương hóa vấn đề để duy trì vai trò của mình trong ASEAN, có quyền mặc cả hơn, cũng như có được tiếng nói giá trị hơn trong các cuộc đàm phán với bên ngoài, kể cả đàm phán với TQ về vấn đề lãnh thổ.

- Như ông nói, vấn đề quan trọng của ASEAN hiện nay là tăng cường sự đoàn kết nội khối, song sẽ không dễ, khi mỗi nước đều có những mưu tính lợi ích riêng?

- Có thể thấy rằng, ngoài các vấn đề đa phương, một số nước vẫn muốn giữ kênh đàm phán song phương về biển Đông. Nếu theo dõi chặt chẽ diễn biến tại các hội nghị thượng đỉnh ASEAN gần đây, có thể thấy Malaysia dù cũng là nước có quyền lợi trong tranh chấp trên biển Đông, nhưng rất ít khi họ đưa vấn đề này ra bàn đàm phán đa phương. Nhiều người đã đặt câu hỏi, liệu đó có phải là do nước này có mối quan hệ chặt chẽ với Trung Quốc.

Nếu ASEAN muốn duy trì vai trò trung tâm của mình, thì sự đoàn kết nhất trí là quan trọng nhất. Sự đoàn kết sẽ tạo cho ASEAN một sức mạnh. Lúc đó, không chỉ Việt Nam, Philippines mà cả Brunei hay Malaysia - những nước có tranh chấp lãnh thổ trên biển Đông - cũng sẽ có quyền mặc cả lớn hơn và có tiếng nói giá trị hơn.

- Theo quan điểm của ông, làm sao để ASEAN tránh được tình trạng “bó đũa bị xé lẻ”?


- Điều này vô cùng khó, nhưng không phải không thể. ASEAN đang hướng tới việc hiện thực hóa Cộng đồng ASEAN và thể hiện vai trò trung tâm của mình trong các cơ chế hợp tác đa phương trong khu vực. Các nước thành viên sẽ phải từ bỏ một số lợi ích nho nhỏ của mình để giúp ASEAN vững mạnh hơn. Chỉ khi các nước thành viên hiểu rõ và đồng tâm hiệp lực thực hiện điều này thì ASEAN mới thực sự trở thành một nhân tố quan trọng không thể thiếu trong các cơ chế hợp tác trong khu vực Châu Á - Thái Bình Dương. Hy vọng, bức tranh chung của ASEAN sẽ thay đổi để mỗi nước thành viên sẽ vì lợi ích cộng đồng hơn là lợi ích riêng của mình.

- Xin cảm ơn ông!