Vụ kiện hợp pháp

Nội dung đơn khởi kiện của Philippines bao gồm 15 nội dung, tập trung vào 3 nhóm vấn đề: (1) Yêu sách đường chín đoạn Trung Quốc đưa ra dựa trên "quyền lịch sử" không phù hợp với UNCLOS cho nên nó vô giá trị. (2) Philippines yêu cầu PCA xác định xem, theo UNCLOS, thì một số thực thể địa lý, mà cả Philippines lẫn Trung Quốc yêu sách, là đảo hay là đá, bãi cạn lúc nổi lúc chìm hay là bãi ngầm nằm hoàn toàn dưới mực nước biển, trên cơ sở đó để xác định hiệu lực trong việc tính toán đến chiều rộng của các vùng biển và thềm lục địa bao quanh chúng (có hay không có lãnh hải 12 hải lý, vùng đặc quyền kinh tế 200 hải lý). (3) Philippines yêu cầu PCA tuyên bố Trung Quốc đã vi phạm UNCLOS khi cản trở Philippines thực thi các quyền chủ quyền, quyền tài phán và quyền tự do của Philippines theo UNCLOS , cũng như việc Trung Quốc gây tổn hại môi trường biển trong các hoạt động bồi lấp xây dựng đảo, đánh bắt cá mà nước này tiến hành. Những nội dung này cho thấy đây là vụ kiện về việc Trung Quốc đã giải thích và áp dụng sai Công ước của LHQ về Luật Biển 1982.

Như vậy, động thái đơn phương khởi kiện của Philippines là giải pháp tối ưu và hợp pháp theo chuẩn mực quốc tế sau khi nỗ lực thương lượng hòa bình không thành công.

Bảo vệ hiệu lực UNCLOS

Là nước láng giềng lớn, có ưu thế áp đặt khi đàm phán song phương, dùng chiến thuật lẩn tránh trách nhiệm đối với quốc gia thành viên tại diễn đàn pháp lý quốc tế, Trung Quốc vẫn quanh co cho rằng việc phân định, kiểm soát các vùng biển chồng lấn và xác định chủ quyền đối với các thực thể địa lý  là việc song phương và không thuộc thẩm quyền của Tòa Trọng tài. Đây chính là lập luận theo kiểu “ông nói gà, bà nói vịt” mà Trung Quốc vẫn kiên trì theo đuổi để làm lạc hướng dư luận khi tiếp cận đến vụ kiện này.

Tuy nhiên,  sau khi xem xét, cân nhắc một cách công bằng và khách quan ý kiến của cả 2 bên nguyên và bị,  một Hội đồng Trọng tài (HĐTT) được thành lập bao gồm năm thành viên, hiện do Trọng tài viên quốc tịch Ghana làm chủ tịch (các trọng tài viên khác gồm các quốc tịch Pháp, Ba Lan, Hà Lan và Đức). Sau khi HĐTT được chính thức thành lập, quy trình tố tụng trọng tài quốc tế đã được tiến hành khi Philippines đệ trình đầy đủ hồ sơ vụ kiện lên HĐTT mà không bị tác động bởi việc Trung Quốc có tham gia tố tụng hoặc có đệ trình phản tố hay không (điều 9 phụ lục VII UNCLOS). Về kỹ thuật, Trung Quốc đã phản đối  thẩm quyền tài phán của HĐTT bằng việc vận dụng quy định tại điều 298 của UNCLOS. Nhưng kết quả cho đến thời điểm trước khi Phán quyết của Tòa được công bố,  cho thấy, mọi mưu mô, thủ đoạn nói trên của Trung Quốc cũng  không thể làm lung lay quyết tâm của nguyên đơn Philippines và đặc biệt là sự sáng suốt, công tâm của 5 thẩm phán trong  HĐTT…Những thẩm phán này đang gánh vác sứ mạng lịch sử bảo vệ hiệu lực của UNCLOS mà  nhân loại đang kỳ vọng, tin  tưởng.                      

Hy vọng “cắt lưỡi bò”

Căn cứ vào vị trí địa lý của Việt Nam  trong khu vực Biển Đông và thực trạng pháp lý có liên quan đến quá trình xác lập và thực thi các quyền và lợi ích chính đáng của Việt Nam trong Biển Đông thì rõ ràng,  Việt Nam là một bên bị thiệt hại nhiều nhất bởi những yêu sách phi lý và những hành động bất chấp luật pháp  của TQ đã và đang diễn ra trong Biển Đông. Vì vây, có thể khẳng định rằng,Phán quyết của Trọng tài  sắp diễn ra nay mai  sẽ ảnh hưởng và có  tác động rất nhiều đến Việt Nam, mặc dù Việt Nam không phải là một bên tham gia vụ kiện này.

Thứ nhất,  tác động rõ ràng, điển hình, quan trọng và sâu sắc chính là việc liệu có thể  thu hẹp hay không thu hẹp các tranh chấp mà Trung Quốc cố tình tạo ra ở Biển Đông nếu Phán quyết của Tòa có bác bỏ hay không bác bỏ  “đường lưỡi bò”,  một “sản phẩm độc hại” của “quy trình” giải thích và áp dụng sai UNCLOS ?  Tất nhiên với những gì Bắc Kinh đã thể hiện thì có thể đoán trước TQ sẽ bất chấp phán quyết của Tòa và sẽ vẫn tiếp tục leo thang hơn, quân sự hóa phiêu lưu hơn, hung hãn hơn trên Biển Đông để thực hiện cho bằng được chiến lược độc chiếm Biển Đông theo đúng kịch bản lớp lang mà họ đã tính toán rất kỹ từ trước. Cho nên, để buộc Trung Quốc từ bỏ yêu sách phi lý, tuân thủ phán quyết của Tòa  không phải là điều dễ dàng. Nhưng, việc khiến TQ  đối mặt với một Phán quyết công bằng, khách quan, đồng nghĩa với việc “đường lưỡi bò” sẽ bị “cắt bỏ” sẽ có tác động không nhỏ đến hình ảnh của TQ. Đồng thời, điều này sẽ là bằng chứng cho dư luận thấy rõ bản chất của  tuyên bố “trỗi dậy hòa bình” của TQ là gì . Trong cục diện TQ muốn tranh giành ảnh hưởng với các cường quốc trên thế giới như Mỹ, Nhật, EU..., thì đây sẽ là đòn đả kích không nhỏ vào những lời nói của TQ trên trường quốc tế.

Thứ hai,  Phán quyết về  hiệu lực của một số thực thể ở Trường Sa trong việc tính toán xác định phạm vi các vùng biển, nếu theo chiều hướng khách quan, công bằng, phù hợp với các tiêu chuẩn theo đúng UNCLOS thì sẽ  góp phần rất lớn vào việc thu hẹp phạm vi  tranh chấp. Bởi vì, để hiện thực hóa đường lưỡi bò, Trung Quốc sẽ tìm cách áp đặt yêu sách 200 hải lý vùng đặc quyền kinh tế đối với Hoàng Sa, Trường Sa, Scarborough và bãi ngầm Macclesfield.

Thứ ba, nếu thuận lợi thì  sẽ là yếu tố rất quan trọng góp phần thượng tôn pháp luật, bảo vệ hiệu lực của UNCLOS. Và, trên cơ sở đó,  sức mạnh đoàn kết, thống nhất ý chí của  khu vực và quốc tế trong việc sử dụng “vũ khí pháp lý” để  chống lại các âm mưu, hành động của Trung Quốc - mà hiện nay vẫn đang bị ảnh hưởng bởi tình trạng thiếu rõ ràng, minh bạch…chắc chắn sẽ được nâng cao.

Vũ khí pháp lý với Việt Nam

Dư luận đang hết sức quan tâm, chờ đợi và hy vọng Tòa Trọng tài theo Phụ lục VII của Công ước LHQ về LB 1982 sẽ có một Phán quyết lịch sử rất công bằng, khách quan, thượng tôn pháp luật, vì sự tồn tại của UNCLOS 1982 và có ý nghĩa tích cực để bảo vệ các quyền và lợi ích chính đáng của tất cả các bên có liên quan.

Tuy nhiên,  Phán quyết của Tòa lần này có giá trị thi hành trong thực tế hay không còn là cả một vấn đề đòi hỏi cộng đồng quốc tế cũng như các bên liên quan phải đồng lòng trong việc  phát huy  những tác động tích cực của nó để tiếp tục công cuộc đấu tranh trên mặt trận pháp lý nhằm ngăn chặn những hoạt động bất chấp luât pháp quốc tế và những thỏa thuận chính trị đã đạt được giữa các bên liên quan.

Phán quyết của Trọng tài  sắp diễn ra nay mai  sẽ ảnh hưởng và có  tác động rất nhiều đến Việt Nam, mặc dù Việt Nam không phải là một bên tham gia vụ kiện này... Đối với Việt Nam, đưa các hành vi xâm phạm của Trung Quốc ra Tòa án công lý, Trọng tài quốc tế cũng là một biện pháp phù hợp và nhất quán với chính sách ngoại giao hòa bình của Việt Nam và luật pháp quốc tế… Đã đến lúc Việt Nam nên triển khai mặt trận đấu tranh pháp lý mạnh mẽ hơn, thiết thực, cụ thể hơn,  bằng cách trước hết  phải huy động được đội ngũ luật gia, luật sư Việt Nam có trình độ, có kinh nghiệm ở  trong và ngoài nước và tranh thủ sự giúp đỡ của các  luật sư người nước ngoài,  để cùng  xúc tiến hoàn thiện  quá trình kiện TQ ra các cơ quan tài phán  quốc tế theo đúng thủ tục và nội dung mà Công ước Luật Biển của LHQ 1982  đã quy định.