Ngày 12.7 tới, Tòa Trọng tài Thường trực (PCA) ở The Hague sẽ ra phán quyết về vụ Philippines kiện yêu sách chủ quyền của Trung Quốc ở Biển Đông.

Tân Tổng thống Rodrigo Duterte, người mới tuyên thệ nhậm chức hôm 30.6, nói cần "hạ cánh mềm". BBC dẫn lời ông Duterte nói: "Có Trời biết, tôi không muốn tuyên chiến với bất kỳ ai".

Trong khi đó, Ngoại trưởng Philippines Perfecto Yasay cho biết ông đã bác đề xuất ra thông cáo mạnh mẽ chống lại Trung Quốc trong trường hợp phán quyết của Tòa Trọng tài thuận cho Philippines.

Ông nói tại cuộc họp nội các đầu tiên: "Tôi không ủng hộ ý tưởng đó", và nói thêm rằng "chính phủ cần nghiên cứu các hệ quả và tác động" của phán quyết trước khi có các bước tiếp theo.

Diễn biến vụ kiện

Ngày 22.1.2013, Philippines chính thức khởi kiện Trung Quốc theo thủ tục trọng tài Phụ lục VII Công ước Luật Biển 1982 để giải quyết tranh chấp biển giữa hai nước. Sau đó chưa đầy một tháng, ngày 19.2.2013, Trung Quốc nộp tài liệu “Quan điểm của Trung Quốc đối với các vấn đề ở Biển Đông”, từ chối tham gia vụ kiện, trả lại thông báo của Philippines và không tham gia vào việc thành lập Toà trọng tài. 

Trong phát biểu khai mạc của Ngoại trưởng Philipines tại phiên tranh tụng về thẩm quyền ngày 13.7.2015, 15 nội dung kiện của Philippines được tóm tắt thành 5 vấn đề chính, trong đó nổi bật nhất là yêu sách "đường lưỡi bò" của Trung Quốc trái với Công ước Luật Biển 1982 và vượt quá những giới hạn mà Trung Quốc có thể đòi hỏi theo Công ước. 

Các vấn đề còn lại, Philippines đề nghị toà ra phán quyết công nhận bãi Scarborough là đá theo Điều 121, và do vậy chỉ có lãnh hải, không có đặc quyền kinh tế và thềm lục địa riêng. Philippines cũng kiện Trung Quốc can thiệp vào việc thực thi các quyền chủ quyền và quyền tài phán của Philippines với các tài nguyên sinh vật và phi sinh vật, ngăn cản ngư dân Philippines hoạt động hợp pháp trong ngư trường truyền thống, xây dựng đảo nhân tạo và cấu trúc trên biển, hành động nguy hiểm của tàu chấp pháp Trung Quốc gây nguy cơ đâm va với tàu Philippines.

Tòa Trọng tài đã tổ chức một số phiên điều trần về thẩm quyền và khả năng thụ lý vụ việc tại The Hague từ ngày 7-13.7.2015. Ngày 29.10.2015, Tòa đưa ra “Tuyên bố (Phán quyết) về quyền tài phán và thừa nhận” đối với vụ kiện giữa Philippines và Trung Quốc. Tòa không bác bỏ quyền tài phán với bất cứ luận điểm nào trong Bản Tranh tụng của Philippines. Sau khi đưa ra phán quyết này và tiếp tục tìm hiểu ý kiến của các bên, Tòa Trọng tài đã có phiên điều trần cuối cùng từ 24 tới 30.11.2015.

Thông cáo mới nhất của Tòa cho biết, trong phán quyết cuối cùng, Tòa "sẽ đề cập các vấn đề pháp lý đã tiếp tục được xem xét sau Phán quyết về quyền tài phán và thừa nhận, cũng như giá trị của các tuyên bố chủ quyền trong khuôn khổ pháp lý của Philippines".

Lập trường của các nước

Lập trường xuyên suốt cho tới nay của Trung Quốc là công khai bác bỏ vụ kiện, phản đối Toà có thẩm quyền, tuyên bố không chấp nhận và không thực hiện bất kỳ phán quyết nào của Toà, đồng thời tiến hành nhiều biện pháp chống lại vụ kiện. 

Ngay sau khi Toà thông báo thời điểm ra phán quyết ngày 12.7, trong một tuyên bố dài ngày 30.6, người phát ngôn Bộ Ngoại giao Trung Quốc Hồng Lỗi nói rằng, cách tiếp cận đơn phương của Philippines là hành động coi thường luật pháp quốc tế. 

"Tôi một lần nữa nhấn mạnh rằng, Toà trọng tài không có thẩm quyền xét xử vụ kiện và về vấn đề liên quan, không nên xét xử hoặc ra phán quyết" - ông Hồng Lỗi nói. "Về vấn đề lãnh thổ và tranh chấp phân định hàng hải, Trung Quốc không chấp nhận bất kỳ phương án giải quyết tranh chấp nào của một bên thứ ba, áp đặt lên Trung Quốc" - ông Hồng tiếp lời. 

Hãng thông tấn Tân Hoa xã của Trung Quốc nói rằng đây là "phiên toà lạm dụng luật pháp" và sẽ chỉ làm trầm trọng thêm tranh chấp. "Manila không nhận thấy rằng một toà trọng tài như vậy sẽ chỉ khuấy động thêm rắc rối ở Biển Đông, ít nhất thì cũng không phục vụ cho lợi ích của các bên liên quan" - Tân Hoa xã viết.

Về phần mình, người phát ngôn Bộ Ngoại giao Mỹ Anna Richey-Allen tái khẳng định Mỹ ủng hộ Toà trọng tài. "Chúng tôi ủng hộ giải quyết hoà bình các tranh chấp ở Biển Đông, bao gồm cả việc sử dụng các cơ chế pháp lý như toà trọng tài".

Ngày 1.7, Người Phát ngôn Bộ Ngoại giao Việt Nam Lê Hải Bình nêu rõ: "Việt Nam đã được thông báo về việc Tòa Trọng tài sẽ ra phán quyết cuối cùng vào ngày 12.7.2016. Là quốc gia trực tiếp liên quan đến tranh chấp ở Biển Đông và là quốc gia thành viên Công ước của Liên Hợp Quốc về Luật Biển năm 1982, Việt Nam luôn theo dõi sát diễn biến vụ kiện và mong muốn Tòa Trọng tài sẽ đưa ra phán quyết công bằng và khách quan, tạo cơ sở cho việc giải quyết hòa bình các tranh chấp ở Biển Đông.

Một lần nữa, Việt Nam khẳng định lập trường nhất quán của Việt Nam là ủng hộ việc giải quyết tranh chấp ở Biển Đông bằng các biện pháp hòa bình trên cơ sở luật pháp quốc tế, ủng hộ việc tuân thủ và thực thi đầy đủ tất cả các quy định và thủ tục của Công ước của Liên hợp quốc về Luật biển năm 1982".