Bà lang bí ẩn

Trong hành trình đi tìm những bài thuốc nam dân tộc trên đỉnh núi cao sương mờ của huyện Kim Bôi, tỉnh Hòa Bình, tôi gặp một người phụ nữ khắc khổ trong bộ quần áo dân tộc Dao, lưng đeo một gùi cây tươi. Qua chào hỏi tôi được biết, người phụ nữ ấy đang đi lấy thuốc về. Vị cán bộ của Hội đông y xã Tú Sơn đi cùng giới thiệu: “Đó là bà Lý Thị Chung (SN 1954, trú tại xã Tú Sơn, huyện Kim Bôi), một bà lang trong vùng. Tuy ở sâu trong núi nhưng bà là người biết rất nhiều loại thảo dược quý hiếm mà nhiều thầy lang trẻ không biết. Trong vùng, ai không biết thuốc gì đều đến hỏi bà Lý. Thậm chí, nhiều loại thuốc không biết lấy ở đâu cũng đến nhờ bà Lý”.

Tò mò về bà lang này, tôi đã nhờ người đưa đường để tìm đến tận nơi ở của bà. Trong căn nhà gỗ tít lưng chừng cao, người phụ nữ Dao bé nhỏ bận bịu với những bó thuốc hái từ trên rừng về. Thấy khách, bà niềm nở mời vào nhà uống chén nước lá, cũng là một vị thuốc mát gan bổ thận. Khi hỏi về nghề thuốc, bà Lý trả lời bằng giọng lơ lớ của người Dao nói tiếng Kinh: “Bác làm nghề thuốc này cũng lâu lắm rồi, chả nhớ bao nhiêu năm, chỉ nhớ là từ lúc về làm dâu nhà chồng khi còn con gái”. Mẹ chồng bà trước kia là một thầy lang có tiếng một thời ở vùng rừng núi cao này, tên Triệu Thị Nảy. Bà Lý được mẹ chồng truyền cho nghề thuốc bí truyền của người Dao.

Theo cán bộ Hội đông y Tú Sơn và những người dân nơi đây, bà Lý chủ yếu sống bằng nghề lấy thuốc về bán và cũng tự tay bốc thuốc cho người bệnh đến nhờ. Bà nổi tiếng nhất là bài thuốc chữa bệnh thận. Bài thuốc của bà đã giúp nhiều người xa gần khỏi bệnh. Tuy vậy, bà sống lặng lẽ như nhiều người Dao lớn tuổi khác trên đỉnh núi này, chứ không làm biển chữa bệnh như các thầy thuốc khác, do đó ít người biết đến.

Trong những người bị bệnh thận từng được bà Lý chữa khỏi có anh Đinh Văn Sơn (40 tuổi, trú tại chợ Giành, xã Bắc Sơn, huyện Kim Bôi). Anh Sơn kể: “Tôi bị bệnh cách đây hơn chục năm rồi. Ngày đó, tôi bị thận, chữa mãi chẳng khỏi. Sau mới tìm đến cô Lý, may quá, tôi uống thuốc 20 ngày thì bệnh đỡ, uống thêm mấy thang nữa đi khám, xét nghiệm lại thì được thông báo bệnh đã đỡ hơn nửa. Mừng quá, tôi mang mâm xôi, con gà, chai rượu đến để tạ ơn cô Lý”.

Bệnh nhân của bà Lý còn có ông Bùi Văn Tùng (60 tuổi, trú tại xã Xuân Phong, huyện Cao Phong, tỉnh Hòa Bình), là một người bị sỏi thận khá nặng. Ngày đó, ông bị sỏi thận to, đau, định đi bệnh viện để mổ lấy sỏi, nhưng người nhà đã đến nhờ bà Lý lấy thuốc để xem thế nào, không muốn đưa ông đi bệnh viện, sợ tốn kém. Uống mới hơn một ngày, ông Tùng đã thấy đỡ đau. Uống tiếp mấy ngày nữa thì đi tiểu bình thường, không đau đớn gì nữa. Sau chục ngày uống thuốc, ông Tùng đi xét nghiệm thì được thông báo là sỏi đã mất, không cần mổ. Ông Tùng và người nhà mừng lắm lên tận nhà tạ ơn bà Lý.

Còn rất nhiều người mắc các bệnh liên quan tới thận được bà Lý chữa khỏi. Nhiều nhất vẫn là những người bị bệnh sỏi thận. Theo bà Lý, bệnh sỏi thận chỉ cần uống thuốc gần chục ngày là khỏi và sỏi có thể tan hết được.

Bài thuốc chỉ truyền cho con dâu trong nhà

Quay trở lại câu chuyện với bà lang người Dao bí ẩn này về nghề thuốc, trả lời câu hỏi của khách: “Tại sao ở đây đàn ông không bao giờ làm nghề thuốc mà chỉ là phụ nữ trong nhà?”, bà Lý tiết lộ: “Đàn ông trong nhà lo việc khác rồi, làm thuốc tỉ mẩn, cần nhiều thời gian nên từ trước đến giờ dân tộc Dao chỉ có đàn bà làm thuốc thôi, chứ chưa có đàn ông nào làm thuốc bao giờ”.

Cũng theo bà lang Lý, luật bất thành văn trong bất cứ gia đình người Dao có nghề thuốc gia truyền hàng ngàn đời nay là chỉ truyền bí quyết nghề cho con dâu. Sau này, con dâu sẽ truyền cho cháu dâu, cứ thế đời đời nối tiếp không đổi. Lí giải cho luật tục này, bà Lý cho biết: “Con dâu về nhà chồng thì sống chết cũng là ma nhà chồng rồi. Còn nếu truyền cho con gái thì nó sẽ mang bài thuốc về nhà chồng nó và làm mất nghề thuốc. Do vậy, từ trước đến giờ, chỉ có con dâu được truyền nghề thôi”.

Bài thuốc chữa thận của bà Lý được làm từ những thảo dược trên rừng. Theo bà, bài thuốc này được làm từ khoảng hơn chục vị. Thuốc chữa thận rất hiếm, có khi đi mấy ngày đường cũng chỉ kiếm được một bó thuốc mang về. Bà Lý nói: “Thuốc chữa thận không sẵn có như những loại cây chữa khác và cũng không phải thời điểm nào cũng hái được, mà còn cần xem cây có đủ độ tuổi hay không. Bài thuốc này làm rất tỉ mẩn, không được vội vàng”. Bà Lý cho biết, một phần thuốc hái trên rừng bà dành làm thuốc cho những người đến nhờ chữa trị, phần chủ yếu bà mang bán cho những người khác.

Trong các vị thuốc có cây khiềng phai mia (tiếng dân tộc Dao - PV) là một loại cây mọc trong rừng sâu. Loại cây này có lá nhỏ, thân cứng. Đây là một vị thuốc có tác dụng chữa viêm cầu thận rất tốt. Nó là một vị không thể thiếu vì có tác dụng kháng sinh. Ngoài ra, còn có cây trình hang, cũng là một loại cây thân gỗ. Loại này chỉ dùng được phần thân, nó có tác dụng làm lợi tiểu, tán sỏi rất nhanh. Còn nhiều loại cây thuốc khác, nhưng là bí truyền nên bà Lý không thể tiết lộ. Nhiều thầy thuốc trong vùng đã phải đến nhờ bà lấy những loại thảo dược này để bổ sung vào bài thuốc của mình, vì chỉ có bà Lý là người biết cách lấy để “thuốc có hiệu nghiệm nhất”, theo quan niệm của người Dao.

Tất cả những vị thuốc sau khi lấy về được thái ra phơi thật khô. Việc thái thuốc cũng rất khó khăn vì đa số là thân gỗ. Các vị thuốc đặc biệt công hiệu với những bệnh như viêm cầu thận, sỏi thận, đái vàng hay đái có mủ trắng... Với những bệnh nặng, bà Lý chữa trị 1 - 2 tháng là khỏi bệnh hoàn toàn, còn với những dạng nhẹ như đái buốt, đái vàng… thì chỉ cần vài ngày là có thể khỏi.

Bây giờ, bà Lý cũng đang truyền nghề cho con dâu trong nhà. Bà lang người Dao này nói: “Tôi cũng đã già rồi, bây giờ đi rừng không còn dẻo dai như ngày trước nữa. Trước chục quả núi vẫn leo được, giờ đi rừng một nửa ngày cũng đã thấy mệt lắm…”.

Theo bà Phùng Thị Sơn - cán bộ Hội đông y xã Tú Sơn, bà Lý Thị Chung có bài thuốc trị bệnh thận hiệu quả. Đây là một bài thuốc rất quý ở một vùng cao như thế này. Bà Lý cũng là người nắm được bí quyết của nhiều loại thảo dược.