Nhà nước và nhân dân cùng làm

Gần 10 năm trước, khi Quốc hội khóa XII lần đầu thành lập Uỷ ban Tài chính và Ngân sách trên cơ sở chia tách Ủy ban Kinh tế và Ngân sách, Người được bầu làm chủ nhiệm uỷ ban quan trọng này là một nhân vật khá mới mẻ với giới báo chí - tiến sĩ Phùng Quốc Hiển, nguyên Bí thư tỉnh uỷ Yên Bái. Ông Hiển năm đó mới 49 tuổi - là một trong hai uỷ viên thường vụ Quốc hội có tuổi đời trẻ nhất. Ông rất ít đăng đàn trên báo chí nhưng trước đó tôi may mắn có dịp tiếp xúc ông trong các chuyến công tác tại vùng miền núi xa xôi của tỉnh Yên Bái…

Hôm ấy, biết có đoàn đại biểu Quốc hội tỉnh đi tiếp xúc cử tri tại một số xã vùng cao, tôi xin được “bám theo”. Thiếu xe. Một đồng chí cán bộ định gọi thêm thì vừa lúc tiến sĩ Phùng Quốc Hiển tới. Ông nói ngay: “Xe tớ còn chỗ, mời nhà báo đi cùng luôn! Đỡ tốn kém…”.

Một buổi sớm mai đầu mùa thu trên chuyến xe dã chiến vượt qua những con đường cheo leo lên huyện vùng cao Lục Yên đã giúp tôi có được cuộc chuyện trò thú vị cùng ông…

Ông Hiển sinh ra trong một gia đình nông dân nghèo ở xã Yên Luật, huyện Hạ Hòa, Phú Thọ. Ông vốn là một cán bộ thuế, rồi cán bộ sở tài chính, tài chính, gắn bó với Yên Bái hàng chục năm qua. Trước khi làm Bí thư tỉnh ủy, ông từng kinh qua chức vụ Chủ tịch UBND tỉnh, Bí thư huyện ủy huyện Lục Yên nên có thể nói ông là con người có nhiều kinh nghiệm, trải nghiệm nhiều với công việc tài chính. Trên chuyến đi ấy với chúng tôi, ông đã chia sẻ một chi tiết rất ấn tượng vì sao ông làm được việc trồng cây gây rừng ở Lục Yên. “Xin kể anh nghe chuyện vì sao Yên Bái trồng và giữ được rừng tương đối tốt. Có người bảo vì Yên Bái nhiều…mưa! Song đâu phải vậy. Hồi làm bí thư huyện uỷ Lục Yên, tôi rất ngạc nhiên khi thấy hỗ trợ 500 đồng một cây giống mà dân vẫn không chịu trồng. Thì ra vấn đề ở chỗ chưa gắn quyền lợi và trách nhiệm. Bỏ cả 500 đồng mua cấy giống nhưng dân không mặn mà vì “cây của xã cho ấy mà”. Nhưng khi chúng tôi chỉ hỗ trợ 400 đồng, còn dân bỏ 100 đồng để mua cây thì lại thành công. Dân mình nghèo, họ không bao giờ lãng phí đồng tiền bát gạo của mình, dù chỉ là 100 đồng nhỏ bé. Cho con cá không bằng cho cái cần câu là vậy đấy!”.   

Tư duy của ông Hiển về chủ trương “nhà nước và nhân dân cùng làm” cũng rất chi là...tài chính. Theo ông, trong huy động sức dân, chuyện đồng tiền bát gạo càng phải chi tiết, phân minh. Nhà nước và nhân dân cùng làm thì đã rõ, nhưng còn “ai làm bao nhiêu” nữa chứ? Nhà nước làm gì? Dân làm gì? Nhà nước làm bao nhiêu? Dân làm bao nhiêu? “Cũng tại huyện Lục Yên này, ngày trước, từ huyện đi về các xã, bản phải mất cả ngày trời. Nghe nói ở Thái Bình mươi năm trước đã có “điện, đường, trường, trạm” đồng bộ, chúng tôi quyết định phải đầu tư làm đường cho dân. Nhưng nhiều người vẫn quen ý nghĩ “xin trung ương” cho tiền. Có người nghĩ Yên Bái là tỉnh miền núi nghèo, sao làm được đường như Thái Bình. Tôi lại nghĩ khác: Yên Bái nghèo, nhưng làm đường… dễ hơn Thái Bình! Ở Thái Bình, muốn làm đường phải mua đá, cát, xi măng…từ A đến Z. Còn ở Yên Bái, đá, cát đầy đồi, tại sao không làm được? Nghe tôi phân tích thế, một già bản ở Lục Yên quả quyết: “Nếu Nhà nước giúp những thứ bản “không có”: xi măng, mìn đánh đá, “vẽ cái đường” (thiết kế thi công) thì làm được! Giờ đây, Yên Bái đã “đúc kết”  được những “công thức” huy động sức dân khi làm đường: đường nhựa – 6+4 (nhân dân đóng góp 4 phần, Nhà nước 6 phần); đường bêtông – 7+3 (nhân dân góp 7 phần, Nhà nước 3 phần), đường đá – 9+1 (do chỉ phải lo phần đá là chính nên nhân dân đóng góp 9 phần, Nhà nước chỉ phải hỗ trợ 1 phần…). Sức dân là vô tận, làm đường ở miền núi không khó vì ngăn sông cách núi mà chỉ sợ lòng người ngại núi e sông!” – ông bộc bạch.

 

Một câu chuyện ấn tượng nữa về ông khi làm Bí thư tỉnh ủy Yên Bái. Ấy là chuyện mỗi lần thứ bảy, chủ nhật cuối tuần, là lãnh đạo cấp cao nhưng ông không đi xe công, mà thường đi xe máy về quê nghỉ tranh thủ. Ông tâm niệm, đi đâu, dùng xe gì đơn giản là tiện cho công việc và đảm bảo tính hiệu quả. Làm lãnh đạo ở miền núi, mỗi lần đi các huyện Trạm Tấu, Lục Yên có khi không có sự lựa chọn nào khác ngoài việc phải huy động một lực lượng xe máy gầm cao dã chiến nên ông đã quen với việc đi xe máy. Trao đổi với chúng tôi về chuyện lạm dụng xe công vào việc tư, ông nói: “Rồi đây nước mình hoàn toàn có thể bỏ xe công, chỉ áp dụng cho không nhiều những vị trí công tác quan trọng. Còn lại, ta hoàn toàn có thể tính toán để đưa tất cả vào tiền lương cho cán bộ theo một mức “trần” hợp lý. Có người lo ngại nếu tính chi phí xe công vào tiền lương cho cán bộ thì “chiếc bánh ngân sách” sẽ không “kham” nổi. Nhưng theo tính toán của tôi, nếu thực hiện vẫn bảo đảm tốt, thậm chí có thể tiết kiệm cho ngân sách hàng ngàn tỷ đồng mỗi năm. Không chỉ riêng xe công mà nhiều lĩnh vực khác chúng ta còn có thể thực hiện khoán kinh phí để vừa tiết kiệm, vừa tăng hiệu quả hoạt động”.

Ông Hiển từng là Cục trưởng Cục thuế tỉnh Yên Bái nên cũng có nhiều kinh nghiệm “thu-chi”. Làm tài chính chi đã khó mà thu cũng khó không kém. Ông kể: “Thời tôi làm Cục trưởng Cục thuế Yên Bái, trong một hội nghị của ngành, chính tôi đã từng đề xuất nên sớm thực hiện Luật Thuế thu nhập cá nhân. Vậy mà có đồng chí đã gay gắt cho rằng đó là tư tưởng “bóc lột”. Bây giờ thì xã hội đã nhận thức đúng đắn hơn về thuế. Tôi rất tâm đắc với một câu chuyện mang tính “kinh điển” về thuế. Những ngày đầu của chính quyền Xô-viết non trẻ, có một dân uỷ đến đề nghị Lê-nin nên bỏ thuế gián thu vì thuế này gắn với bóc lột của giai cấp tư sản. Lê-nin đã hỏi lại đồng chí dân uỷ rằng: Vũ khí có nguy hiểm không? Nguy hiểm. Nhưng vũ khí nằm trong tay ai mới là quan trọng. Thuế gián thu nằm trong trong tay giai cấp vô sản là phục vụ giai cấp vô sản. Lê-nin cũng nói một câu rất hay rằng, “thuế phải làm sao đơn giản đến mức bà nội trợ cũng hiểu”. Có đơn giản đến mức như thế thì người dân mới biết mà nộp đúng, nộp đủ và cán bộ thuế cũng không thể nhũng nhiễu, bớt xén. Các anh cứ xem phim nước ngoài mà xem, tội trốn thuế nặng nề như tội phản quốc. Có lần tôi rất ấn tượng với cảnh cảnh sát còng tay một tên tội phạm về thuế, nói: Vậy là 5 năm tù nhé! Y cười chua chát: Không! 10 năm! Vì tôi tái phạm lần thứ 2. Đấy! Luật phải cụ thể đến tên tội phạm cũng hiểu như thế mới đi vào cuộc sống thật nhanh chóng …

Là con người của hành động, TS Phùng Quốc Hiển từng có những việc làm “đi trước” cả trung ương. Còn nhớ cách đây nhiều năm, Yên Bái “đi trước” cả nước 3 năm trong thực hiện chủ trương bắt buộc đội mũ bảo hiểm khi đi xe máy. Dù dân tình ban đầu phản đối, kêu cao, nhưng càng về sau, người ta càng hiểu cách làm của ông Hiển là đúng. Trên cương vị Bí thư, ông Hiển cũng rất ghét nói dài nói dai, nói không đi đôi với làm. Triển khai cuộc vận động “học tập và làm theo tấm gương đạo đức Hồ Chí Minh”, nhiều văn bản hướng dẫn rất dài nhưng Yên Bái chỉ xác định “5 tiêu chuẩn đạo đức” chung cho toàn thể cán bộ, đảng viên, công chức của tỉnh ngắn gọn chưa tới 5 dòng…Với tiến sĩ Phùng Quốc Hiển: chân lý luôn luôn cụ thể!

“Sử dụng ngân sách không hiệu quả là…khinh dân!”

Những ngày đầu đảm nhiệm “ghế nóng” Chủ nhiệm Ủy ban Tài chính và Ngân sách của Quốc hội, là phóng viên may mắn được theo dõi Quốc hội, tôi ít nhiều có dịp trao đổi cùng TS Phùng Quốc Hiển về lĩnh vực ông đảm trách. Ông cho biết: Việc chia tách ủy ban là do nhiệm vụ kinh tế - ngân sách của Quốc hội quá lớn, quá rộng. Đất nước càng phát triển bao nhiêu thì nhu cầu thu – chi càng lớn bấy nhiêu nên đòi hỏi phải có một uỷ ban tài chính – ngân sách độc lập mới có thể giúp Quốc hội làm tốt chức năng giám sát trên lĩnh vực này. Đó cũng là quy luật chung trong xây dựng quốc hội ở nhiều nước trên thế giới. Như ở Pháp, khi mới xây dựng Quốc hội thì uỷ ban lập pháp chiếm tỷ lệ công việc nhiều nhất, khoảng 90%. Nhưng khi hệ thống pháp luật tương đối hoàn chỉnh rồi thì công việc của uỷ ban này chỉ còn khoảng 4%, công việc chính dồn lên “vai” uỷ ban tài chính – ngân sách. Với một nền kinh tế non trẻ như nước ta thì nhiệm vụ của Uỷ ban Tài chính và Ngân sách càng nặng nề, ngoài tiếp tục hệ thống luật về tài chính còn chưa đồng bộ phải làm tốt việc giám sát tối cao về tài chính – ngân sách, nói nôm na là giúp giám sát chi tiêu, quản lý “đồng tiền, bát gạo” của đất nước sao cho đúng, cho hiệu quả. Đất nước còn nghèo thì chi một đồng, thu một đồng cũng phải tính toán chứ không đơn giản. Xin lấy ví dụ chuyện thu thuỷ lợi phí và một số loại phí khác. Có người nói rằng: Ôi dào! Vài chục tỷ đồng đáng bao nhiêu, “cho” dân cả rồi lấy thêm “vài cục” dầu thô là xong! Nhưng vấn đề đâu đơn giản thế. Để người nông dân “suy nghĩ bên luống cày” của mình tốt hơn là “cày cho họ” chứ? Tôi đồng ý rằng gánh nặng thuế phí với người nông dân nghèo cần “giảm tải” nhưng không phải cứ miễn, bỏ toàn bộ mới là “khoan sức dân”. Trong nhiều trường hợp miễn bỏ thuế, phí dẫn đến tâm lý ỷ lại, thụ động, công trình thuỷ lợi hư hỏng, xuống cấp không ai bảo vệ, tu sửa cả vì “cha chung không ai khóc”…  Theo Luật Ngân sách, các tỉnh thành có thể vay nợ cho phát triển nhưng không để số nợ quá 30% tổng quỹ đầu tư của một năm.  Nhưng hiện nay, vẫn có tỉnh nợ tới hàng ngàn tỷ sẽ không bảo đảm an ninh tài chính và gánh nặng không ai khác người dân phải gánh chịu. Mỗi đồng tiền ngân sách đều là mồ hôi, nước mắt của nhân dân, phải giám sát tốt để nó sinh sôi nảy nở có lợi cho dân, cho nước. Xem một bộ phim truyền hình nước ngoài, tôi thấy họ có một triết lý rất hay: “Sử dụng ngân sách không hiệu quả là…khinh dân!”

Nhiệm kỳ Quốc hội khóa XIII có thể nói là một nhiệm kỳ kỷ lục về lập pháp khi cùng với bản Hiến pháp lịch sử được sửa đổi, còn có hàng trăm đạo luật, pháp lệnh được thông qua. Trong rất nhiều phiên họp của Quốc hội, của Ủy ban Thường vụ Quốc hội, người ta đều thường thấy ông Phùng Quốc Hiển phát biểu với chất giọng quyết liệt, khảng khái, mổ xẻ mọi vấn đề thấu đáo dưới góc nhìn chuyên gia tài chính và hướng về quyền lợi của nhân dân. Anh em báo chí cũng rất thích những phát biểu của ông, dường như nó vừa có lửa, vừa kết tinh nhiều tri thức, kinh nghiệm quý báu. Riêng tôi, tôi cảm nhận và tin rằng, với trọng trách mới, tiến sĩ Phùng Quốc Hiển sẽ tiếp tục đóng góp nhiều hơn, hiệu quả hơn cho Quốc hội, cho đất nước trên chặng đường đổi mới tiếp theo, cùng với xây dựng, hoàn thiện pháp luật là thực thi pháp luật, tiếp tục đổi mới thể chế để đất nước phát triển nhanh hơn, bền vững hơn.