Trong những năm gần đây, mức độ hợp tác của Trung Quốc với các quốc gia cùng hưởng lợi từ sông Mêkông được cho là tăng không đáng kể. Đặc biệt trong giai đoạn hạn hán lịch sử, sau khi bị chỉ trích không chia sẻ thông tin về tài nguyên nước, và một phần do áp lực từ báo chí quốc tế, từ năm 2010 đến nay, Trung Quốc chia sẻ một số thông tin do các trạm khí tượng ở Vân Nam thu thập. Tuy nhiên, mức độ hợp tác đó vẫn còn xa mới đạt mức mong muốn. 

Trong khi tích cực đòi hỏi được giao một vai trò phù hợp với vị thế quốc tế của mình tại các tổ chức như Liên Hợp Quốc, WTO, hay Ngân hàng Thế giới, Trung Quốc lại thẳng thừng từ chối tham gia vào các cuộc đàm phán đa phương với các nước hạ nguồn luôn sẵn sàng tham gia đối thoại, nhằm mục đích đảm bảo tính bền vững của các dự án dọc theo dòng chính của sông Mêkông.

Tổ chức chịu trách nhiệm tập hợp các nước chia sẻ tài nguyên “con rắn nước huyền thoại” mang lại là Ủy ban sông Mêkông (MRC) - một tổ chức quốc tế thành lập vào năm 1995. Trung Quốc - quốc gia duy nhất cho đến nay đã xây dựng một hệ thống đập dày đặc dọc theo sông Mêkông - tham gia MRC vào năm 2002, nhưng cũng như Myanmar, không phải là một thành viên đầy đủ. 

Thật không may cho các quốc gia liên quan, Trung Quốc chỉ tham gia như một đối tác đối thoại, nghĩa là trong thực tế nước này đến dự các cuộc họp nhưng không chia sẻ bất kỳ thông tin hoặc đệ trình các hoạt động trên phần sông Mêkông của họ cho MRC xem xét. Hình thức tham gia này giúp Trung Quốc giữ thể diện trên các diễn đàn ngoại giao mà không phải nhận lấy bất kỳ cam kết nào họ không mong muốn. 

“Nói thẳng, cung cách đó là không chấp nhận được” - Yu Xiaogang - Giám đốc của tổ chức Green Watershed - phát biểu - "Tình trạng của dòng sông sẽ tốt hơn nếu Trung Quốc gia nhập MRC một cách đầy đủ và càng sớm càng tốt". 

Đáng tiếc, dù tính bền vững của sông Mêkông đã đến mức báo động đỏ, tình hình dường như không có khả năng thay đổi sớm. "Vẫn còn một chặng đường dài để Trung Quốc trở thành thành viên đầy đủ của ủy ban này" - Tiffany Hacker - người phát ngôn của MRC - thừa nhận, khi chúng tôi gặp cô tại trụ sở của tổ chức này ở Vientiane, thủ đô của Lào.

Như một cách ngầm biện minh sự vắng mặt của họ trong MRC, Trung Quốc lập luận rằng, nước này đã không được mời tham gia ủy ban khi nó mới được thành lập. Quyết định không trở thành một thành viên đầy đủ của MRC, Trung Quốc chắc hẳn đã tính đến việc tổ chức này sẽ ngăn cản Trung Quốc tùy ý khai thác sông Mêkông trong phần lãnh thổ của họ. Tuy nhiên, He Deming, có lẽ là chuyên gia hàng đầu của Trung Quốc về các vấn đề liên quan đến sông ngòi xuyên quốc gia, đưa ra lý lẽ biện minh khi gặp chúng tôi vài ngày trước. 

"MRC không phải là một tổ chức độc lập, vì nó nhận được kinh phí từ các nước ngoài ủy ban. Hơn nữa, nó không đủ sức để giải quyết những vấn đề của các nước về sông Mêkông" - He Deming lập luận như vậy trong một cuộc phỏng vấn đặc biệt căng thẳng tại văn phòng của ông ở Đại học Côn Minh. Và trước đó, ông đã nói với chúng tôi: "Tôi không bao giờ nói chuyện với các nhà báo nước ngoài".

Theo Tiffany Hacker - người phát ngôn của MRC - thì MRC thực ra không nhận kinh phí từ các nước ngoài ủy ban như Pháp, Mỹ và Australia, mà đó là số tiền tài trợ cho các dự án nghiên cứu khoa học cụ thể. Vì vậy, không thể cho rằng tổ chức này bị chính trị hóa. Sự thật là Trung Quốc chống đối việc phải từ bỏ khả năng đưa ra quyết định đơn phương về phần sông Mêkông trong lãnh thổ của họ. 

"Nếu Trung Quốc là một thành viên đầy đủ của MRC, họ sẽ phải thông báo trước 6 tháng cho ủy ban về bất kỳ dự án nào liên quan đến sông Mêkông, để các dự án này được các nước còn lại thảo luận và nghiên cứu. Các quyết định của MRC không mang tính ràng buộc, nhưng đóng vai trò đối trọng, vì các nước còn lại xem xét, nghiên cứu tác động môi trường và kế hoạch cho từng dự án" - Hacker chỉ ra cốt lõi của vấn đề. 

Nhưng đối với Trung Quốc, một đất nước bị ám ảnh với việc ngăn chặn các nước khác áp đặt họ trong thương thảo quốc tế, thì vai trò “đối trọng” của MRC là một hành động can thiệp vào công việc nội bộ của Trung Quốc. 

“Dự án phối hợp giữa 6 nước Mêkông sẽ rất phức tạp. Trong hệ thống điều hành của chúng tôi ở Trung Quốc, tất cả được thực hiện theo mô hình kim tự tháp: Cấp trên ra lệnh và cấp dưới thực hiện. Chúng tôi nghĩ các nước khác nên làm theo mô hình này, vì nếu cho phép mọi người đưa ra ý kiến cá nhân thì rất khó để đưa ra quyết định" - Jiangwen Qu - giáo sư tại Trung tâm Nghiên cứu Châu Á ở Côn Minh - biện hộ cho lập trường của Trung Quốc về tổ chức của MRC.

Một phân tích về cách ứng xử của Trung Quốc với các quốc gia mà họ chia sẻ những dòng sông xuyên biên giới cho thấy, rõ ràng tình hình trên sông Mêkông không phải là riêng biệt. Trừ Bắc Triều Tiên, các nước khác chia sẻ tài nguyên nước quan trọng với Trung Quốc như Ấn Độ, Nga và Kazakhstan đều lên án cách tiếp cận đơn phương của Trung Quốc. 

Trong trường hợp của Ấn Độ, một số nguồn tin thậm chí còn cảnh báo về khả năng một cuộc chiến tranh trong tương lai về nguồn cung cấp nước; tuy nhiên, tranh chấp tài nguyên nước dường như chỉ là một phần cộng hưởng vào không khí căng thẳng chung, vốn là đặc trưng cho quan hệ giữa hai quốc gia láng giềng này. 

Trong khi vấn đề của sông Mêkông rõ ràng là quan trọng và gây tranh cãi nhất đối với các tranh chấp tài nguyên nước, nhưng nơi Trung Quốc áp đặt mạnh mẽ ý chí của họ lên các nước khác lại là vùng biên giới giữa Trung Quốc và các quốc gia Trung Á. Trung Quốc đã chuyển dòng các sông Irtysh và Ili (phát tích từ khu tự trị Tân Cương, chảy sang nước Kazakhstan) phục vụ nông nghiệp Tân Cương, và ngành dầu mỏ của vùng này. 

Mặc dù mối quan hệ giữa Trung Quốc và Kazakhstan đã phát triển mạnh mẽ hơn trong những năm gần đây, điều đó không làm Trung Quốc hợp tác hơn trong vấn đề quan trọng như tài nguyên nước. Chính quyền Kazakhstan đã cảnh báo đối tác Trung Quốc: Việc Trung Quốc dịch chuyển dòng chảy các con sông đang đe dọa sự sống còn của hồ Blakhash - một trong những nguồn nước ngọt quan trọng nhất trong khu vực và là nơi cư trú của một trong những hệ sinh thái đa dạng nhất hành tinh. Tuy nhiên, những cảnh báo đó đã rơi vào những cái tai “điếc” khi Trung Quốc tiếp tục né tránh vấn đề.

Nước - một vấn đề an ninh quốc gia đối với Trung Quốc - là không thể thương lượng. Ngoài nhu cầu của một đất nước hơn 1,3 tỉ dân, lý do chính dẫn đến chính sách cứng rắn về tài nguyên nước được tìm thấy trong ngành sơn văn học (orography) của Trung Quốc. Dãy núi Himalaya đóng vai trò địa lý quan trọng về tài nguyên nước và từ đó Trung Quốc được biết đến như một đất nước "đầu nguồn".

Nói cách khác, Trung Quốc là nơi phát tích các dòng sông lớn. Điều này có nghĩa quốc gia này có nguồn cung cấp nước ngọt độc lập, và họ có thể kiểm soát nguồn tài nguyên nước của các quốc gia khác (với tất cả sức mạnh và tiềm năng xung đột). Điều này khiến Trung Quốc - chính thức là một nhà vô địch thực sự của "hợp tác cùng thắng" (win-win co-operation) trong quan hệ ngoại giao với các nước khác - tỏ ra "rất ít quan tâm" đến các ưu tiên của láng giềng. 

"Trong thực tế, Trung Quốc là một trong 3 quốc gia duy nhất, cùng với Thổ Nhĩ Kỳ và Burundi, bỏ phiếu chống lại Công ước về Luật sử dụng không thay đổi dòng chảy sông ngòi quốc tế (Law of the Non-Navigational Uses of International Watercourses) của Liên Hợp Quốc, một văn bản mất 27 năm soạn thảo để đạt được đa số nhất trí.

Thử hỏi điều gì sẽ xảy ra nếu Trung Quốc phải đấu tranh với một láng giềng hùng mạnh hủy hoại một con sông chảy qua lãnh thổ Trung Quốc và là nguồn sống thiết yếu của hàng triệu người Trung Quốc? Điều gì sẽ xảy ra nếu, ví dụ, sông Dương Tử bắt đầu ở Siberia và Nga quay lưng lại với thảm họa môi trường và kinh tế xã hội xảy ra trong lãnh thổ Trung Quốc? Chính phủ Trung Quốc sẽ phản ứng thế nào?

Trích đoạn trường thiên phóng sự của Juan Pablo Cardenal - Heroberto Araújo
NGUYỄN ĐÌNH HUỲNH dịch theo bản Anh ngữ của Catherine Mansfield