Sao có thể bỏ nhà cửa mà đi? Nhưng cũng không thể yên tâm sống chung với “bom nổ chậm”! Cả người dân lẫn chính quyền địa phương đều “sống trong sợ hãi”, với nỗi bức bối chưa tìm thấy lối thoát.

Đêm ngủ mở cửa, chờ chạy động đất

Trung tâm văn hóa thể thao huyện Bắc Trà My lúc 7h15 sáng 6.9. Lễ giao, nhận thanh niên của huyện lên đường làm nghĩa vụ quân sự đợt 2 năm 2012 đang diễn ra. Bỗng nhiên một tiếng nổ âm vang từ lòng đất, mọi người hoảng sợ cảm thấy đất dưới chân rung rinh. Ông Lê Văn Tuấn - Chánh Văn phòng UBND huyện Bắc Trà My - tay đè ngực, kể: “Tiếng nổ rất to, âm từ lòng đất dội lên người, nghe như muốn vỡ tung lồng ngực, rồi mặt đất nhấp nhổm, rất khó chịu. Tuy mọi người đều đã “kinh qua” các trận động đất trước đây, nhưng cũng không tránh khỏi hoang mang, sợ hãi”. Theo cảm nhận của ông Tuấn, trận động đất này lớn không kém gì trận động đất lớn nhất từ trước đến nay, xảy ra tối 3.9. Sau đó, khoảng 7h30, thêm một trận động đất nữa nhưng nhỏ hơn. Và nó cũng rất bất ngờ, vì đây là lần đầu tiên xảy ra động đất vào giờ này.

Những sườn núi ngay phía dưới hồ thủy điện bị sạt lở, phải xây kè

Người dân trong vùng đã gói ghém đồ đạc chuẩn bị sẵn sàng di dời. Ảnh: T.T.Thư


 “Lịch sử” động đất của Bắc Trà My bắt đầu từ tháng 11.2011. Vào thời điểm hồ chứa nước Nhà máy thủy điện Sông Tranh 2 chặn dòng, tích nước. Ban đầu là những tiếng nổ nhỏ, rung chấn nhẹ, rồi nó dần lớn lên, khiến người dân phải bỏ chạy khỏi nhà. Hết buổi chiều, động đất chuyển sang buổi tối, đêm khuya, rồi nửa đêm về sáng và lần này là vào buổi sáng sớm. Phạm vi mới đầu trong bán kính khoảng 20km xung quanh hồ chứa thủy điện, rồi sau dội sang cả các huyện lân cận Nam Trà My, Tiên Phước, Hiệp Đức.

Nỗi lo sợ động đất ngày một lớn, khi người dân phát hiện đập thủy điện bị rò rỉ, “túi nước khổng lồ” từ hồ chứa thấm qua các kẽ nút ướt mèm cả mặt đập hạ lưu, chảy tuôn ra thành dòng. Rất, rất nhiều đoàn khảo sát, nghiên cứu của các cơ quan chuyên môn, chức năng từ trung ương đến tỉnh về kiểm tra, hội thảo. Cuối cùng, theo kết luận của đoàn khảo sát của Viện Địa chất và Vật lý địa cầu, đấy là hiện tượng động đất kích thích xảy ra do tích nước lòng hồ tác động lên vết đứt gãy hướng bắc và tây bắc dưới lòng hồ chứa nước thủy điện Sông Tranh 2 và khu vực suối nước nóng, làm tăng khả năng đứt gãy, gây nên động đất kích thích, với cường độ nhẹ dưới 3,5 độ richter. Hiện tượng này là bình thường, một thời gian sẽ hết. Đập thủy điện vẫn an toàn vì có thiết kế chịu động đất đến 5 độ richter.

Đến tháng 3.2012, động đất bỗng dưng im bặt. Sự cố rì rỉ đập thủy điện cũng được tiến hành khắc phục. Cho đến hôm 3.9, khi cơ quan chức năng trung ương chuẩn bị  tổ chức công bố việc hoàn thành khắc phục sự cố, đập đảm bảo an toàn, thì ở thủy điện Sông Tranh 2, động đất lại tái phát. Trong một đêm có tới 5 đợt động đất, trận mạnh nhất đến 4,2 độ richter, vượt khỏi tầm dự báo của cơ quan chuyên môn trung ương. “Chúng tôi chưa kịp hoàn hồn vì “ông động đất” xảy ra đêm trước, đoàn kiểm tra trung ương về họp kín với “ông thủy điện” hôm qua, thì sáng 6.9 lại một phen hoảng hốt. Lúc nào cũng động đất được hết, lớn cỡ nào cũng không biết được, nên bà con ở đây tối ngủ cũng phải mở cửa, hễ nghe động đất thì phóng chạy ra đường. Nếu cứ đà này, người dân chúng tôi làm sao sống yên cho được” - ông Nguyễn Văn Vân ở xã Trà Tân nói.

Bất an

Chiều. Mưa như trút nước. Những ngôi nhà nhỏ của người dân Trà Tân ngay dưới chân đập thủy điện càng thêm tiêu điều. Những người dân đang túm tụm trong quán nhỏ, mặt buồn xo nhìn màn mưa xối xả trước nhà, phía nhà máy thủy điện. Ông Vân bức xúc: “Lẽ ra phải nói rõ sự việc cho người dân biết, đề phòng, đằng này, “ông thủy điện” chẳng hề giải thích gì, càng khiến chúng tôi sợ hãi thêm”.  Bà chủ quán Thu Hà rầu rĩ: “Động đất liên miên, mấy “ông thủy điện” bảo không can chi, từ từ rồi hết, nhưng động đất vẫn nổ ra liên tiếp đấy thôi, mà ngày càng lớn hơn, ngay sáng ni cũng lớn không kém chi đêm 3.9. Báo hại nhà tui nứt nẻ lung tung. Rồi núi lở sắp đến nơi thôi. Nhưng thây kệ, cứ ở đây buôn bán làm ăn kiếm cơm, nuôi con được ngày nào hay ngày ấy”.

Vai trái bờ đập thủy điện vừa được xây kè chắn đã bị sụt trượt nặng nề.



Quả thật, những quả núi ở khu vực này sạt lở từng mảng lớn, tràn ra sát đường, công nhân đang phải thu dọn, xây bờ kè. Ngay đến bờ taluy cánh trái đập chính thủy điện cũng sạt lở, trôi trượt đất đá thành hố thẳm, cũng đang được phía thủy điện xây kè bảo vệ.  Ông Trần Thanh ở xã Trà Bui kể: “Tui ở  sát hồ thủy điện, hồi sáng nghe tiếng nổ với động đất quá lớn, có vẻ lớn hơn cả trận hôm rồi, nên chạy ra đây coi thử đập điếc có hại chi không để còn tính. Mấy trận động đất vừa rồi dữ quá, mấy nhà xây ở thôn 9 bị nứt, trường cấp 1 cũng bị nứt. Bà con gần cả chục hộ đã dọn về nhà cũ trong rừng mà ở, mười mấy hộ khác cũng bỏ nhà tái định cư mà vào rẫy xưa, tui rồi chắc cũng đi chứ ở chi nổi”. Bên cạnh quán Thu Hà, bà Nguyễn Thị Nẫm vừa gói ghém đồ đạc, vừa than thở: “Tưởng nó (động đất) dứt rồi, ai ngờ nó quay lại. Sau đận tối 3.9, tôi đã gửi đứa lớn xuống TP.Tam Kỳ ở nhờ nhà người quen, tìm trường để ăn học rồi. Mới sáng nay, tôi gửi nốt đứa nhỏ xuống đó luôn, chứ động đất cứ như bom nổ chậm thế này, lỡ có bề gì...” - giọng bà chùng xuống. Hàng xóm của bà Nẫm - cô Trương Thị Lệ - ôm đứa con nhỏ vào lòng, rấm rứt: “Cứ mỗi lần động đất là đứa nhỏ giật mình, khóc, cả buổi không dỗ nín được. Đêm 3.9, mẹ con phải thức suốt đêm vì sợ”.

Ông Đặng Phong - Chủ tịch UBND huyện Bắc Trà My - xác nhận, đã có gần 40 ngôi nhà tại các khu tái định cư thủy điện bị bỏ lại, hoang tàn, người dân đã quay trở vào rừng, rẫy cũ dựng nhà tạm sinh sống vì sợ động đất. Việc người dân hoang mang, lo sợ động đất, không đảm bảo an toàn nhà cửa, tính mạng, tài sản và cả an toàn đập thủy điện là có thực, dù cán bộ huyện, xã có vận động thuyết phục họ cũng không tin. Động đất xảy ra tại Bắc Trà My, lan sang các huyện lân cận, nhưng những “dư chấn” khác thì còn tỏa đi xa hơn nữa, đến cả các huyện ở vùng hạ du thủy điện, như Nông Sơn, Tiên Phước, Quế Sơn, Hiệp Đức... Ngay tại TP.Tam Kỳ, cũng đã xuất hiện tin đồn thổi về “ngày tận thế”, về hậu quả động đất làm hồ đập sẽ vỡ..., khiến nhiều người dân thiếu thông tin càng thêm hoang mang.

Và ngay đến các cán bộ huyện cũng không tránh được nỗi hoang mang lo sợ kia, thì việc an dân là điều càng thêm khó. Chiều 6.9, ông Phong - Chủ tịch huyện - lại rảo một vòng lên đập chính Sông Tranh 2, nói như ông là “cứ mỗi khi động đất là mình phải lên đây, để người dân nhìn thấy lãnh đạo huyện, họ đỡ hoảng loạn, chứ huyện cũng chưa biết giải thích với dân thế nào, vì động đất cứ nằm ngoài dự lường”. Ông Phong cho biết: “Huyện sẽ đề nghị tỉnh yêu cầu thủy điện, cơ quan chuyên môn tiếp tục nghiên cứu rõ về hiện tượng động đất, cảnh báo với người dân. Đồng thời, yêu cầu thủy điện khi tích nước trở lại phải theo từng giai đoạn để theo dõi an toàn đập lẫn tác động của động đất”.  

 "Trong mỗi chu kỳ sẽ xuất hiện nhiều trận động đất nhỏ và rung chấn. Trận động đất gần đây nhất xảy ra lúc 7 giờ 17 phút sáng qua (6.9) có cường độ 3,4 độ richter. Động đất tại khu vực Bắc Trà My có khả năng lên tới cấp 7, song độ an toàn của công trình thủy điện Sông Tranh 2 vẫn được đảm bảo và không thể có sóng thần tại khu vực này. Người dân địa phương không nên lo lắng trước những thông tin đồn thổi sai sự thật. Tuy nhiên, cần lắp đặt ngay các trạm quan trắc động đất tại khu vực này để có những số liệu động đất cụ thể trong thời gian lâu dài, từ đó dự báo những chu kỳ của động đất kích thích và đưa ra những thông tin cảnh báo chính xác nhất".

PGS-TS Nguyễn Hồng Phương - PGĐ Trung tâm  Báo tin động đất và Cảnh báo sóng thần, Viện Vật lý địa cầu
Yêu cầu cung cấp số liệu quan trắc động đất xảy ra tại đập thủy điện Sông Tranh 2

Chiều 6.9, UBND tỉnh Quảng Nam đã gửi văn bản kiến nghị Thủ tướng Chính phủ chỉ đạo các bộ, ngành liên quan tiến hành khảo sát, nghiên cứu tình hình động đất tại huyện Bắc Trà My và kiểm tra an toàn vận hành đập thủy điện Sông Tranh 2. UBND tỉnh đề nghị Bộ KHCN nhanh chóng phê duyệt nhiệm vụ khoa học và công nghệ nghiên cứu quá trình diễn biến động đất và lắp đặt hệ thống quan sát tại huyện Bắc Trà My vào danh mục đề tài cấp nhà nước để sớm triển khai thực hiện; Viện KHCN, Viện Vật lý địa cầu cập nhật, chia sẻ thông tin quan trắc động đất từ trạm quan trắc tại huyện A Lưới (TT- Huế) để có thông tin đầy đủ và khách quan trong việc đánh giá tình hình động đất xảy ra trên địa bàn Bắc Trà My nói riêng, các huyện miền núi tỉnh Quảng Nam nói chung.

Yêu cầu BQL dự án thủy điện 3, Cty thủy điện Sông Tranh khẩn trương kiểm tra, báo cáo tình hình an toàn vận hành đập thủy điện Sông Tranh 2; cung cấp các số liệu quan trắc động đất xảy ra tại đập thủy điện Sông Tranh 2 cho UBND tỉnh, UBND huyện Bắc Trà My và các cơ quan hữu quan của tỉnh để theo dõi, chỉ đạo và thông tin chính xác đến người dân, giải tỏa tâm lý hoang mang, lo lắng cho người dân sống trong vùng.

Phổ biến kiến thức ứng phó với động đất cho dân

Cùng ngày 6.9, Ban Chỉ huy phòng, chống lụt bão tỉnh gửi văn bản đến các địa phương, hướng dẫn và đề nghị các huyện phổ biến đến người dân một số kiến thức và biện pháp ứng phó với động đất, nhằm đối phó với động đất có thể còn tiếp tục xảy ra. Đó là một số biện pháp cơ bản như trước khi động đất, phải dự trữ nước uống, đồ ăn đóng hộp, đèn pin, pin, radio, bông băng, thuốc chữa bệnh thông thường. Nếu động đất xảy ra khi đang ở trong nhà, ngay lập tức chui xuống gầm bàn hay gầm giường để tránh các vật rơi xuống đầu và nếu nhà sập vẫn có không khí để thở. Nếu không có gầm bàn thì chạy đến góc phòng mà đứng, không chạy ra khỏi nhà khi có chấn động do động đất gây ra...