Tuy nhiên, không phải những tác động xấu lên rừng Myanmar khiến chúng tôi thực hiện cuộc hành trình thứ hai đến vùng này. Mà chúng tôi đi tìm con rắn nước huyền thoại chạy suốt 4.880km xuyên Á, ghé qua Cảnh Hồng, rồi cuối cùng nghỉ ngơi bên bờ biển Việt Nam: Sông Mê Kông.

Dù đã đặt vé trước, chúng tôi vẫn phải xác nhận một ngày trước cuộc hành trình đề phòng mực nước xuống, phải hủy bỏ chuyến đi. "Có, có đủ nước. Thuyền khởi hành ngày mai, tám giờ ba mươi" - người hướng dẫn du lịch xác nhận qua điện thoại. Gần đây, lưu lượng giao thông trên đoạn sông này giảm đáng kể do mực nước thấp. 

Giờ đây mỗi tháng chỉ có hai tàu cao tốc nhỏ qua về Thái Lan theo sông Lan Thương, phần sông Mê Kông nằm trên lãnh thổ Trung Quốc. Nhà chức trách đổ lỗi tình hình trên sông cho biến đổi khí hậu. Tuy nhiên, từ cầu Tây Song Bản Nạp bắc qua sông Mê Kông, chúng tôi có thể thoáng thấy một yếu tố khác góp phần: Các dự án thủy điện xây dựng dọc theo sông.

Cách duy nhất chúng tôi có thể tiếp cận bức trường thành bêtông khổng lồ đang chặn dòng Mê Kông đục ngầu phù sa là tham gia chuyến đi trên một xuồng nhỏ của ngư dân địa phương. "Người nước ngoài không được vào" - một cảnh sát canh giữ trạm kiểm soát trên đường đến đập Cảnh Hồng nói với chúng tôi. Căng thẳng đang dâng cao trong khu vực.

 "Đập đã ảnh hưởng đến các dân tộc thiểu số sống trên bờ sông, cũng như tác động trực tiếp lên khu bảo tồn thiên nhiên Tây Song Bản Nạp" - Yu Xiaogang - Giám đốc tổ chức phi chính phủ China Green Watershed - giải thích. Tổ chức này ước tính vài nghìn cư dân đã bị di dời khỏi khu vực. 

Khi chúng tôi so sánh với các tác động xã hội và môi trường của đập Tam Hiệp, rõ ràng đập Cảnh Hồng là một dự án nhỏ hơn. Tính đặc thù của nó là đập cuối cùng trong loạt bốn đập đã được xây dựng xong trên sông Mê Kông thuộc lãnh thổ Trung Quốc, trong khi bốn đập khác đang được xây dựng hoặc lên kế hoạch. Chuỗi đập thủy điện này nhằm cung cấp năng lượng cho khu vực phía đông Trung Quốc, trung tâm công nghiệp của nước này, cũng như tạo thuận lợi cho kinh doanh với Thái Lan và Lào, các nước mua điện từ Trung Quốc.

Mọi chuyện đều được Trung Quốc đơn phương thực hiện: Từ việc phê chuẩn đập Mạn Loan đầu tiên năm 1986 cho đến nay, Trung Quốc chưa bao giờ hỏi ý kiến bất kỳ nước nào (Thái Lan, Lào, Campuchia, Myanmar và Việt Nam) nằm trên đường đi của dòng sông có mức độ đa dạng sinh học thứ nhì trên hành tinh, chỉ sau sông Amazon.

Sau khi đóng dấu xuất cảnh, chúng tôi lên chiếc thuyền nhỏ xuôi dòng Mê Kông. Hai bên bờ sông, thảm thực vật dày của vùng Đông Nam Á dần hiện ra. Mỗi lần chạy ngang thuyền bè khác, như thường xảy ra với những bè gỗ giản đơn của ngư dân Myanmar - dễ nhận biết nhờ các chảo vệ tinh lắp trên mái gỗ - thuyền chúng tôi chạy chậm lại. 

Điều tương tự cũng xảy ra mỗi khi chúng tôi gặp tàu chở hàng của Trung Quốc ngược dòng sau khi vận chuyển sản phẩm "Made in China" đi khắp Đông Nam Á. Êm ả theo dòng sông vào lãnh thổ Myanmar, chẳng bao lâu thuyền chúng tôi dừng lại để hai người lính thu một xấp tiền màu đỏ từ thuyền trưởng: Không biết thu phí đường như vậy có đúng luật hay không. 

Đi tiếp, dòng sông bắt đầu mở rộng và trở nên sống động với hình ảnh phụ nữ giặt quần áo bên bờ và những người đàn ông còng lưng gieo trồng trên mảnh đất màu mỡ dọc theo "mẹ nước" - cách người Thái gọi sông Mê Kông. Trên tất cả, chính sự rộn ràng hối hả của những chiếc thuyền đánh cá mũi nhọn đã làm tăng không khí huyền bí trên dòng sông khởi thủy từ dãy Himalaya và mang lại nguồn sống cho hơn 60 triệu người.

Thuyền của Som Wang dài gần 20m, mui dán đầy áp phích màu mè và một dàn máy phát những bài hát Thái thời thượng. Làn da rám nắng của chàng ngư dân Thái Lan và đồng bạn của anh ta đầy các hình xăm. Hình xăm sau lưng Som Wang thể hiện một con cá sắp cắn lưỡi câu: Biểu tượng niềm đam mê của những người đàn ông dành phần lớn cuộc đời đánh bắt cá trên sông nước Chiang Khong - một thị trấn ngư nghiệp nhỏ ở miền Bắc Thái Lan. 

Anh đã kể với chúng tôi cách gia đình anh đã sống nhờ vào sông Mê Kông qua các thế hệ. Nhưng nay, lối sống này giờ đang gặp nguy. Mười năm trước, có hàng trăm thuyền đánh cá hoạt động trong khu vực. Năm 2008 còn 60. Nay không quá 30. Sự sụt giảm này do "những thay đổi lớn mà dòng sông phải chịu đựng", dẫn đến sụt giảm nghiêm trọng tính đa dạng của các loài trên sông cũng như số lượng và trọng lượng của cá. 

"Chúng tôi thường biết chính xác thời điểm chuyển mùa trên sông Mê Kông. Mùa mưa và mùa khô. Chúng tôi biết luôn có cá ở những nơi nhất định. Giờ đây tất cả đã thay đổi" - Som Wang - người đàn ông 38 tuổi - giải thích. Anh ta không đồng ý cho con trai theo nghề này vì không có tương lai.

Không thể quy trách nhiệm cho một bên duy nhất về những thay đổi đã diễn ra đối với một hệ sinh thái phong phú và phức tạp như sông Mê Kông. Tuy nhiên, ở Chiang Khong, mọi người đều chỉ tay về phía Trung Quốc. Một mặt, người dân địa phương đổ lỗi Trung Quốc xây dựng các con đập, đã đẩy dòng sông đến bước cùng cực: Mực nước hiện nay không chỉ bị ảnh hưởng do mưa, mà còn do đóng-mở cửa cống để sản xuất điện. 

Mặt khác, họ cáo buộc Trung Quốc chỉ quan tâm đến mục đích thương mại của dòng sông, dẫn đến việc phá hủy các ghềnh thác và đá dọc theo luồng chính để tàu thuyền đi lại dễ dàng hơn, do đó đã làm xói mòn lòng sông. 

Dù nụ cười luôn nở trên mặt người Thái, ở Chiang Khong, chúng tôi gặp nhiều người đang chất chứa nỗi oán giận đối với người hàng xóm của họ. Điều này đặc biệt đúng đối với các ngư dân trên sông Mê Kông đang phải tìm nghề mới để mưu sinh. Phần lớn họ chuyển sang vận chuyển hàng hóa, hành khách sang Lào ở bờ bên kia sông Mê Kông.

"Trước đây chúng tôi từng kiếm được nhiều tiền nếu làm việc chăm chỉ trong mùa cá, giờ tôi làm việc từ 4h sáng đến 7h tối chỉ có thể kiếm được 500 baht (khoảng 12 euro)” - Wang phàn nàn. Cùng với sự suy giảm mật độ cá, kích thước của cá cũng giảm: Các loài vốn nặng 7-8kg, giờ hiếm khi được 2kg. Cá chình ở đây là một trong những loài cá nước ngọt lớn nhất hành tinh, dài đến 3m và nặng 300kg. Sinh vật di cư tuyệt vời này giờ đây đang có nguy cơ tuyệt chủng, do các thân đập chặn đường khi chúng ngược lên đầu nguồn thực hiện mùa sinh sản.

Niwat Roykaew - người sáng lập tổ chức phi chính phủ Chiang Khong Conversation Group - từ năm 1996 đã theo dõi thay đổi của sông Mê Kông khi nó chảy qua 7 tỉnh của Thái Lan. Ông đi đến một kết luận giống như những ngư dân đã tham gia cuộc biểu tình bên ngoài Đại sứ quán Trung Quốc tại Bangkok vào tháng 4.2011, để phản đối các dự án thủy điện Trung Quốc đã được lên kế hoạch dọc theo sông Mê Kông. 

"Vấn đề bắt đầu vào năm 2003, khi xây dựng đập Đại Triều Sơn. Không tính đến thay đổi theo mùa, mực nước bắt đầu dao động đột ngột. Ngư dân không còn nắm bắt được chu kỳ tự nhiên của sông" – Roykaew - một người đàn ông có vẻ ngoài của dân hippy thời những năm 1970 - nhận xét. Dao động mực nước không thể tin được khi chỉ trong 24 giờ lên đến 3m mà không có bất kỳ lượng mưa nào được ghi nhận ở thượng nguồn, đã dẫn đến những tình huống khủng khiếp và chưa từng có. 

"Các ngư dân bây giờ thấy mình “câu” chim" - ông giải thích - "Họ cắm cần câu xuống đất, bỏ đi nơi khác, chừng vài giờ sau trở lại, thấy các lưỡi câu phơi ra giữa trời. Mực nước sông đã rút xuống đột ngột. Vì thế, rốt cuộc họ bắt được chim thay vì cá".

Trích đoạn trường thiên phóng sự của Juan Pablo Cardenal – Heroberto Araújo
NGUYỄN ĐÌNH HUỲNH dịch theo bản Anh ngữ của Catherine Mansfield

Để hoàn thành “Đạo quân thầm lặng của Trung Quốc” (China’s Silent Army), một trường thiên phóng sự điều tra trên 300 trang sách đầy sức thuyết phục, hai nhà báo Tây Ban Nha Juan Pablo Cardenal và Heriberto Araújo đã dành hai năm di chuyển 235.000km đường hàng không, tới 25 quốc gia, thực hiện hàng trăm cuộc phỏng vấn, chứng kiến tận mắt những tác động kinh hoàng đối với môi trường, kinh tế xã hội ở bất cứ nơi đâu trên thế giới mà đối tác Trung Quốc tìm đến hợp tác, khai thác.