Những kết luận của các cơ quan chức năng cho thấy lãnh đạo Vinashin đã quyết định thực hiện nhiều dự án đầu tư ngoài quy hoạch, không đúng quy định của pháp luật hiện hành, sử dụng vốn kém hiệu quả, sai trái...

Vay lớn, đầu tư dàn trải, ngoài ngành thua lỗ

Trong một thời gian ngắn, Tập đoàn Vinashin được hưởng những cơ chế, chính sách ưu đãi rất lớn với định hướng để phát triển ngành đóng tàu. Ngày 1.9.2005, Thủ tướng Chính phủ quyết định cho phép tập đoàn vay lại trái phiếu chính phủ phát hành ra thị trường quốc tế để thực hiện mục tiêu hiện đại hoá và nâng cấp ngành đóng tàu biển vào giao cho Bộ Tài chính theo dõi, quản lý. Trái phiếu quốc tế 750 triệu USD được phát hành vào ngày 3.11.2005 lãi suất 6,875% năm, trả gốc 1 lần vào ngày 15.1.2016, trả lãi 6 tháng một lần vào ngày 15.1 và 15.7 hằng năm, phí phát hành trái phiếu quốc tế trả 1 lần 168 tỉ đồng.

Sau đó, ngày 25.6.2007, Ngân hàng Nhà nước Việt Nam chấp thuận cho tập đoàn này vay tiếp 600 triệu USD của 15 ngân hàng và 2 quỹ đầu tư nước ngoài do Ngân hàng Credit Suisse CN Singapore sắp xếp tín dụng cho vay. Lãi suất Libor 6 tháng+1,5%/năm, trả nợ gốc 6 tháng 1 lần từ ngày 25.12.2010, mỗi lần 60 triệu USD. Phí thu xếp tín dụng cho vay trả 1 lần 8 triệu USD. Cả hai khoản vay trên, tập đoàn đều uỷ thác cho Cty tài chính công nghiệp tàu thủy quản lý và cho các đơn vị trong tập đoàn vay.  

Ngoài hai khoản vay đặc biệt lớn trên, chỉ tính riêng từ 22.9.2006 đến ngày 13.4.2007, tập đoàn đã phát hành 6 đợt trái phiếu trong nước với tổng số tiền huy động lên đến 8.300 tỉ đồng và thực hiện các khoản vay khác với tổng giá trị lên đến 13.672 tỉ đồng...

Nguồn vốn vay trên là đặc biệt lớn, nhưng do việc đầu tư dồn dập và dàn trải nên hầu hết các đơn vị đều gặp khó khăn về tài chính, thiếu vốn để đầu tư và trả nợ. Trong lúc các đơn vị đều được xác định là khát vốn thì Chủ tịch tập đoàn quyết định cho đầu tư ra ngoài ngành, sử dụng tiền vay sai mục đích, góp vốn liên doanh, mua cổ phần, cổ phiếu với tổng số tiền lên đến 4.103 tỉ đồng. Trong đó, riêng Cty mẹ đầu tư vốn dài hạn mua cổ phần của một số Cty: Bảo Việt 1.462 tỉ đồng; Cty cổ phần cho thuê máy bay 70,4 tỉ đồng; Cty cổ phần sắt Thạch Khê 120 tỉ đồng; Cty cổ phần chế tạo giàn khoan dầu khí 80 tỉ đồng; Ngân hàng TMCP nhà Hà Nội 91,5 tỉ đồng. Đó là chưa kể đến việc tuỳ tiện đầu tư 3.136 tỉ đồng để mua 9 tàu cũ, không được đăng ký tại Việt Nam hiện vẫn treo cờ nước ngoài và mua tàu Bạch Đằng Giang gây thiệt hại hàng trăm tỉ đồng.

Trong khi đầu tư nhiều ra ngoài ngành, Vinashin lại chưa quan tâm đúng mức đến lĩnh vực đóng tàu của mình. Ảnh: TTXVN

Hầu hết các dự án lớn đều được Chủ tịch chỉ định thầu

Theo xác định của cơ quan chức năng thì quá trình thực hiện các dự án đầu tư xây dựng cơ bản tại tập đoàn này được tiến hành rất tuỳ tiện, theo ý chủ quan của Chủ tịch HĐQT Phạm Thanh Bình. Hầu hết các gói thầu xây lắp lớn đều được ông Phạm Thanh Bình quyết định chỉ định thầu. Mới chỉ thống kê hết năm 2007, tại 6 đơn vị có 48 gói thầu thuộc diện phải đấu thầu nhưng đã được Chủ tịch HĐQT chỉ định thầu với giá dự toán là 2.096 tỉ đồng. Theo xác định của cơ quan chức năng thì việc không thực hiện đấu thầu là làm trái quy định của pháp luật về đấu thầu.

Điều đáng nói là nhiều dự án được chỉ định thầu, phê duyệt giá thầu khi chưa đủ căn cứ, chưa đúng quy định. Tại Cty CNTT Nha Trang, từ năm 2005 -2007, Chủ tịch tập đoàn đã chỉ định thực hiện 15 gói thầu với giá trị dự toán là 152,1 tỉ đồng. Tuy nhiên qua kiểm tra đã xác định được việc lập dự toán tăng không đúng gần 20 tỉ đồng. Theo hồ sơ giới thiệu năng lực Cty có 54 ôtô (12,15 tấn), 17 máy đào, 10 máy ủi, 5 xe tưới nước 6,3m3, 4 xe lu 16 tấn, 4 máy dầm 9T, 5 máy trộn bêtông và nhiều loại máy khác. Tuy nhiên thực tế chỉ có 2 ôtô 15T, 3 xe lu, 1 xe con bán tải, 2 xe tải nhỏ.

Dự án san lấp khu kinh tế Hải Hà, tập đoàn giao Cty TNHH một thành viên CNTT Cái Lân thực hiện, Cty này giao lại cho Cty cảng Hòn Gai Vinashin với giá tạm tính 449 tỉ đồng. Sau đó, đơn vị này giao thầu lại cho 4 doanh nghiệp ở Quảng Ninh hưởng chênh lệch trên 78 tỉ đồng. Chủ tịch tập đoàn còn chỉ định gói thầu thuê tư vấn nước ngoài thuộc dự án xây dựng nhà máy cán nóng thép tấm trị giá gói thầu 184,4 tỉ đồng.

Ngoài ra, Chủ tịch HĐQT Phạm Thanh Bình còn tuỳ tiện quyết định cho thi công dự án đầu tư trước khi dự toán, thiết kế được phê duyệt. Tại TCty CNTT Nam Triệu, ông Phạm Thanh Bình đã cho tổ chức thi công, nghiệm thu khối lượng hoàn thành các hạng mục thuộc công trình xây dựng Đà Tàu 50.000T số 1 với giá trị 12,3 tỉ đồng từ năm 2006, tuy nhiên đến nay dự án này vẫn chưa có thiết kế, dự toán được phê duyệt.
Theo kết luận của Chính phủ thì những yếu kém và sai phạm nghiêm trọng, nhất là về đầu tư, về sử dụng vốn (như nêu trên-PV) của lãnh đạo tập đoàn cộng với những yếu tố khác quan tác động nặng nề đã làm cho tập đoàn thua lỗ, mất khả năng chi trả, không còn vốn để hoạt động. Từ năm 2008 đến nay, nhiều dự án phải dừng lại, nhiều đơn vị ngừng sản xuất kinh doanh, một bộ phận không nhỏ cán bộ, công nhân bỏ việc, mất việc.

Bài học từ Vinashin  

Cụ thể, năm 2006, Bộ Tài chính kiểm tra việc huy động, sử dụng, quản lý vốn từ trái phiếu quốc tế. Kiểm toán quốc tế KpMG cũng đã kiểm toán và có báo cáo với Chính phủ.  Năm 2007, Bộ Xây dựng có kiểm tra, thanh tra một số dự án xây dựng của tập đoàn và kiểm toán quốc tế cũng làm. Năm 2008 có 4 cuộc thanh - kiểm tra của Bộ Tài chính, Bộ KHĐT, Thanh tra Chính phủ và KpMG cũng tiếp tục kiểm toán. Năm 2009,  Bộ Tài chính tiếp tục kiểm tra việc huy động, sử dụng vốn… Như vậy có thể khẳng định rằng, đã có quá nhiều cuộc thanh - kiểm tra tại tập đoàn này, nhưng việc thanh tra, kiểm tra chỉ mang tính hình thức mà không mang lại hiệu quả, không phát hiện kịp thời những sai phạm để báo cáo Chính phủ có biện pháp chấn chỉnh kịp thời và hậu quả hết sức nặng nề đã xảy ra.

Từ việc đổ bể của Vinashin có thể rút ra được một bài học, đó là việc thanh tra, kiểm tra, giám sát đối với hoạt động của các doanh nghiệp, tập đoàn kinh tế phải đúng thực chất. Phải làm rõ những tồn tại hoặc những dấu hiệu chệch hướng, những quyết định sai trái về đầu tư, về sử dụng vốn để báo cáo Chính phủ nhằm có những biện pháp điều chỉnh lại cho hợp lý. Vinashin chết chìm cũng một phần do đã thành lập quá nhiều doanh nghiệp, đầu tư ra ngoài ngành quá lớn nhưng lại không có kinh nghiệm, không đủ năng lực quản lý những lĩnh vực mới này dẫn đến thua lỗ, nợ nần chồng chất. Đó cũng là một bài học xương máu cho các doanh nghiệp, tập đoàn đang hoặc sắp có ý định đổ tiền ra ngoài chuyên môn chính của mình.