Săn thần dược

TS Lê Thị Xuân kể: “Sau hai năm tu nghiệp ở Hoa Kỳ, tháng 11.1990, tôi trở về và mang theo mẫu lá cây thông đỏ. Ở Mỹ trong thời gian này, tuy chưa được công bố chính thức nhưng cũng đã rộ lên thông tin về các nhà khoa học Mỹ bào chế thuốc chữa trị ung thư bằng taxol chiết xuất từ cây thông đỏ.

Tôi đã tìm đọc lại tài liệu của nhà thực vật học người Pháp M. Hlecomte công bố trong cuốn “Thực vật chí Đông Dương” xuất bản năm 1931 về việc phát hiện một quần thể thông đỏ ở độ cao 1.500m trên cao nguyên Lâm Viên của Việt Nam. Vừa lúc đó, các nhà khoa học người Mỹ đưa cho tôi mẫu lá cây thông đỏ để về Việt Nam truy tìm thứ “thần dược” này. Về Hà Nội, tôi đưa mẫu cho TS Nguyễn Đăng Khôi. Vào Đà Lạt, TS Khôi đã giao mẫu cho một người nguyên là cán bộ của Phân viện Sinh học là ông Đoàn Huy Tràng, một người khá thông thạo địa bàn rừng núi Lâm Đồng.

Sau nhiều ngày băng rừng, nhóm của ông Tràng đã tìm thấy một cây thân mộc có lá giống như mẫu lá do TS Xuân mang về. Mẫu lá được gửi sang Mỹ. Thông tin phản hồi từ các nhà khoa học Mỹ: Đúng là cây thông đỏ! “Chúng tôi mừng đến rơi nước mắt!” – cả TS Xuân và ông Tràng đều nói như thế. Từ đó, việc nghiên cứu cây thông đỏ ở Lâm Đồng được chính thức tiến hành. TS Lê Thị Xuân yêu cầu Phân viện Sinh học Đà Lạt tiến hành lấy 10 mẫu lá thông đỏ để tiếp tục gửi sang Mỹ.

Kết quả thông tin phản hồi là 8 trong 10 mẫu thông đỏ ở Lâm Đồng chiết tách được taxol để làm nguyên liệu trong bào chế thuốc chữa trị bệnh ung thư. Trong đó có một mẫu chiết tách được “chất” 10-deacetyl baceatin III chuyển hóa taxol cao nhất thế giới. Thông tin này được các nhà khoa học Mỹ cung cấp và đề nghị Việt Nam nên giữ cho bằng được cá thể thông đỏ này.

Bảo toàn nguồn gene

Hướng nghiên cứu nhân giống thông đỏ bằng giâm cành đã được các nhà khoa học ở Lâm Đồng chú trọng thực hiện. Hàng loạt cây giống ra đời bằng phương pháp này. Tiếp đến là phương pháp nuôi cấy mô tế bào thực vật. Và, không dừng lại ở đó, các nhà khoa học tiếp tục tiến hành một phương pháp mới là nuôi cấy lắc trong môi trường lỏng để nhân nhanh loại tế bào thông đỏ. Và hiện tại, thêm bước nữa là nuôi cấy tế bào thông đỏ dưới dạng bioreactor (tạm gọi là “lắc lớn”) trong môi trường lỏng để tạo nguồn nguyên liệu chiết tách taxol một cách nhanh chóng và với số lượng lớn.

Thạc sĩ Nguyễn Lý Diệu Oanh (Khoa Công nghệ sinh học của Trường ĐH Yersin Đà Lạt) cho biết: “Hồi còn là sinh viên của Trường ĐH Đà Lạt, tôi chọn đề tài “Bước đầu tìm hiểu quy trình nhân giống cây thông đỏ” để làm luận văn tốt nghiệp. Sau đó, tôi về công tác tại Xí nghiệp Giống lâm nghiệp Đà Lạt và tiếp tục thực hiện đề tài “Bảo tồn nguồn gene cây thông đỏ”. Với đề tài này, chúng tôi đã trồng được 3ha thông đỏ. Đến năm 2006, tôi về công tác tại Trường ĐH Yersin. Tại đây, từ nguồn giống của Viện Sinh học Tây Nguyên, chúng tôi đã trồng và nhân giống khoảng 2.000 cây thông đỏ để phục vụ nghiên cứu, giảng dạy và tạo nguồn nguyên liệu.

Trong một tài liệu đã được công bố của TS Hứa Vĩnh Tùng – GĐ Trung tâm Nghiên cứu lâm sinh Lâm Đồng – cùng thực hiện với một nhóm tác giả thì hàm lượng taxol và taxotere để bào chế thuốc chữa trị ung thư có trong cây thông đỏ ở Lâm Đồng là cao nhất và đạt chuẩn nhất thế giới. Công bố này trùng khớp với kết quả phân tích của các nhà khoa học người Mỹ cách nay gần 20 năm thông qua 10 mẫu thông đỏ do ông Đoàn Huy Tràng lấy ở rừng Lâm Đồng và gửi sang Mỹ.

TS Lê Thị Xuân trăn trở: “Kể từ những năm đầu 90, khi chúng tôi và một vài đồng nghiệp tìm ra cây thông đỏ ở Hòa Bình (taxus chinensis) và Lâm Đồng (taxus walichiana), cho đến lúc này, ngoài một vài công trình nghiên cứu mang tính nhỏ lẻ, vẫn chưa có một “chương trình dài hơi” theo hướng bảo tồn nguồn gene quý hiếm và có giá trị kinh tế cao đối với cây thông đỏ là một điều đáng tiếc!