>> Khơi nguồn nguyên khí

Đã không ít lần xã hội giương cao khẩu hiệu “đổi mới tư duy”. Nhiều lần như thế, đến nỗi có lúc phải hô hào “tư duy lại tư duy”. Cũng đã từng có lần xuất hiện từ “cởi trói” để con người được quyền tự do sáng tạo. Nhưng kết quả không có được nhiều vì thiếu vắng một tinh thần khai phóng.


GS Cao Huy Thuần phân tích: “Văn hóa là động, cho nên đặc tính của nó là mở. Cái đầu của con người luôn luôn mở từ thuở sơ khai, lịch sử bắt đầu, với cái đặc tính thiên nhiên mở ấy. Nếu không mở thì dù cho lửa cũng chẳng biết làm gì. Và đã mở thì phải chấp nhận cọ xát, cọ xát với bên ngoài để cọ xát với chính ta, biết cái gì là tiên tiến, cái gì là lạc hậu. Bản sắc cũng phải hiểu trong cái nghĩa ấy. Phải hiện đại hóa truyền thống, nhưng tất nhiên cũng phải truyền thống hóa hiện đại. Do đó, tôi quan niệm "tiên tiến" là khai phóng. Văn hóa mà không khai phóng, cái đầu mà không khai phóng, thì mục, thì trở lại thời hoang dã".

Còn GS Phạm Xuân Yêm định nghĩa: “Một nền văn hoá khai phóng, nghĩa là cởi mở với cái mới, hướng về chân - thiện - mỹ, tôn trọng chân lý, tôn trọng sự đa dạng của ý kiến kể cả chính kiến, quý trọng cái tiến bộ, phải biết cái gì cũ, lạc hậu cần phải bỏ và thay vào đó bằng cái mới, không ngừng đi tìm học hỏi ở các dân tộc khác. Cần nhìn nhận hoạt động dân chủ, thảo luận thẳng thắn. Tôn trọng nhân tài xứng đáng, vai trò trọng yếu của lực lượng khoa học, công nghệ”.

Nói đến “cởi”, “mở” (khai), nhưng ai sẽ là chủ thể của hành động tưởng như rất dễ dàng này. Chủ thể đó là nhà nước với các chính sách phù hợp tạo điều kiện cho công dân phát huy tối đa tài năng. Chủ thể đó còn là từng cá nhân có bản lĩnh và trí tuệ, dám và biết tự cởi bỏ cái vòng kim cô trên trán của mình, tự “cởi sợi dây vô hình” đang trói tay của mình. Có thể thẳng thắn rằng, từng cá nhân thiếu tinh thần khai phóng, dẫn đến sự trì trệ chung của cộng đồng. Sẽ không có một xã hội tiên tiến, hướng tới cái mới, giàu tư tưởng và chính kiến, nếu như không có những cá nhân thoát ly ra khỏi chiếc áo nhận thức cũ kỹ của chính mình.

Các giá trị dân chủ, tự do, các quyền của con người không thể bỗng dưng xảy đến mà con người phải suy tư, đòi hỏi, học hỏi và tìm kiếm với nhiều thử thách mới sở hữu được. Giá trị “khai phóng” cũng vậy, nó không thể tự đến nếu như con người không “cởi mở với cái mới”.