Thời gian để thực hiện hai điều khoản nhằm giảm sở hữu chéo trong hệ thống ngân hàng theo quy định của Thông tư 36 đã quá hạn hơn 3 tháng, nhưng thực trạng sở hữu lẫn nhau giữa các ngân hàng hiện vẫn rất phức tạp.

Nhức nhối câu chuyện sở hữu chéo

Một trong những nội dung quan trọng của Thông tư 36 được ban hành cách đây hơn một năm là nhằm giảm sở hữu chéo trong hệ thống ngân hàng. Theo đó, Thông tư 36 quy định: Một ngân hàng thương mại (NHTM) chỉ được nắm giữ cổ phiếu của tối đa không quá hai tổ chức tín dụng (TCTD) khác (trừ trường hợp TCTD khác là công ty con của ngân hàng đó) đồng thời lượng cổ phần được nắm giữ tối đa này phải dưới 5% vốn cổ phần có quyền biểu quyết của TCTD đó (trừ trường hợp TCTD là công ty con của ngân hàng hoặc NHTM tham gia tái cơ cấu, xử lý TCTD yếu kém theo chỉ định của Ngân hàng Nhà nước - NHNN).

Theo lộ trình, các NHTM đang sở hữu cổ phần tại hơn hai tổ chức tín dụng khác hoặc nắm giữ trên 5% vốn cổ phần của các TCTD đó phải tính đến việc thoái vốn trong vòng một năm kể từ khi Thông tư 36 có hiệu lực (ngày 1.2.2015). Tuy vậy, đến nay đã quá thời hạn trên 3 tháng nhưng ma trận sở hữu chéo trong hệ thống ngân hàng vẫn còn rất phức tạp.

Đơn cử như: Ngân hàng TMCP Ngoại thương Việt Nam (Vietcombank) là ngân hàng hiện đang nắm giữ vốn cổ phần tại nhiều TCTD nhất với 4 NHTM và 1 công ty tài chính. Cụ thể, Vietcombank đang có tỉ lệ vốn góp tại Ngân hàng TMCP Xuất nhập khẩu Việt Nam (Eximbank) là 8,19%, tại Saigonbank là 4,3%, tại Ngân hàng TMCP Quân đội (MBBank) là 9,59%, tại Ngân hàng TMCP Phương Đông (OCB) là 5,07% và tại Công ty Tài chính Cổ phần Xi măng (CFC) 10,91%.

Như vậy, theo đúng quy định, Vietcombank phải lựa chọn chỉ giữ lại 2 TCTD và phải thoái vốn về dưới 5%. Tuy nhiên, thời hạn đã hết mà động thái của ngân hàng này vẫn đang dừng ở mức “nghiên cứu” và trình phương án.

Ngân hàng TMCP Đầu tư và Phát triển Việt Nam BIDV hiện đang sở hữu 65% vốn tại ngân hàng liên doanh Lào - Việt, sở hữu 50% tại Ngân hàng liên doanh Việt - Nga, và 50% tại VID/Public Bank.

Bên cạnh đó, nhiều NHTM quy mô nhỏ hơn có cổ phần của các “ông lớn” nhưng cũng đang nắm giữ khá nhiều cổ phần tại các TCTD khác. Ví dụ như Eximbank có vốn cổ phần của Vietcombank nhưng lại đang nắm giữ 8,76% cổ phần tại Ngân hàng TMCP Sài Gòn Thương Tín (Sacombank)…

Theo Thông tư 36, các ngân hàng chỉ được cổ phiếu tối đa là 5% tại 2 TCTD. 

Khó giảm

Trên bình diện hệ thống chung, giảm sở hữu chéo chính là một trong những mục tiêu quan trọng nhất của tái cơ cấu hệ thống ngân hàng nhằm nâng cao năng lực tài chính cũng như tính minh bạch của toàn hệ thống.

Theo mục tiêu của NHNN, đến năm 2020 toàn hệ thống sẽ thu hẹp chỉ còn từ 15-17 ngân hàng thương mại với năng lực tài chính đủ mạnh, có thể cạnh tranh với ngân hàng các nước trong khu vực. Quay trở lại với mục tiêu đáp ứng yêu cầu của Thông tư 36, một số ngân hàng cũng đã giảm tỉ lệ sở hữu đáng kể ở ngân hàng khác nhờ giải pháp tăng vốn điều lệ.

Chia sẻ với báo chí, TS Kinh tế Nguyễn Minh Phong cho biết, sở hữu chéo luôn tác động hai mặt đối với nền kinh tế và với bản thân chủ thể các ngân hàng, doanh nghiệp. Nó có thể góp phần cải thiện năng lực về vốn, kỹ thuật, kinh nghiệm, thúc đẩy quản trị kinh doanh tốt hơn, mở rộng quy mô thị trường. Tuy nhiên, trong nhiều trường hợp, sở hữu chéo gây nhiều hệ lụy khôn lường cả vi mô và vĩ mô, nhất là khi sở hữu chéo bị lạm dụng để phục vụ lợi ích nhóm hay để che giấu tình trạng “ọp ẹp” về tài chính của ngân hàng và doanh nghiệp liên quan.

Với những tác động như thế, trong nhiều năm qua, NHNN đã ban hành nhiều văn bản pháp quy liên quan đến việc xử lý các hình thức sở hữu chéo, giảm tỉ lệ sở hữu vốn giữa các TCTD. Nhưng như trên đã nói, các công việc này đến nay vẫn còn ngổn ngang tứ bề bởi nguyên nhân đến từ bản thân các NHTM, các TCTD cũng như từ cơ quan quản lý.

Theo lý thuyết, sở hữu chéo có nhiều hình thức, có sự “lắt léo” và chồng chéo khiến việc xử lý triệt để vấn đề này đã khó lại càng thêm khó.

Trong báo cáo về hoạt động ngân hàng Việt Nam giai đoạn 2011-2015, TS Nguyễn Xuân Thành - Giám đốc Chương trình Fullbright - đã phác họa bức tranh sở hữu chéo của một số nhà băng. Với trường hợp Sacombank, TS Nguyễn Xuân Thành chỉ ra sự “lắt léo” trong suốt quá trình thâu tóm ngân hàng này mà ông Trầm Bê - Chủ tịch HĐQT Phương Nam Bank và nhóm cổ đông lớn của Eximbank từng dẫn dắt và sử dụng (chủ yếu liên quan việc không minh bạch trong quá trình sở hữu cũng như luân chuyển dòng tiền). Theo giới phân tích, do không minh bạch nên ông Trầm Bê phải bất ngờ “ủy quyền” cho NHNN chỉ định người đại diện cổ phần của mình.

Thông tư 36 của NHNN đã cố gắng làm điều đó khi quy định các tổ chức tín dụng không được sở hữu quá 5% cổ phần của ngân hàng khác và trên thực tế quy định này là chuẩn.

Một chuyên gia ngân hàng nhận xét, tình trạng sở hữu chéo hiện nay là khá phức tạp. Đơn cử, Eximbank; Sacombank hiện vẫn có sóng ngầm là bởi gốc rễ sở hữu chéo tại hai nhà băng khá chằng chịt.

Bên cạnh các quy định về xử lý sở hữu chéo chưa được thực hiện theo đúng lộ trình, NHNN vẫn có những hành động để giám sát, kiểm soát vấn đề sở hữu của các TCTD, để không lọt chuyện cấp tín dụng cho các công ty “sân sau”, cho vay, đầu tư lẫn nhau… Không những thế, nhiều NHTM còn tự đề xuất với NHNN để xin gia hạn và xử lý các phần vốn góp tại các TCTD khác.

Hiện nay, câu chuyện sở hữu chéo chưa có hồi kết. Vấn đề này cũng cần có lộ trình dài và bước đi vững chắc, nếu “quá nhanh” sẽ có nguy cơ trở thành “quá nguy hiểm”.