Rồi cũng các phương tiện truyền thông phản ánh hiện trạng các loại bánh mang đủ thứ nhãn hiệu Tây-Tàu với giá khủng để người lớn lễ tết nhiều hơn là để trẻ em “ăn Tết”, hay hiện tượng chưa đến Tết, bánh Trung thu đã bán khuyến mại vì ế ẩm. Rồi lại thêm tin đồ chơi nhập tràn lan từ Trung Quốc nay phát hiện có chứa nhiều độc tố gây hại cho con trẻ...

Cái cảnh Trung thu thanh bình với khung cảnh quây quần đầm ấm trong gia đình, hàng phố hay chòm xóm phá cỗ trông trăng, những đồ chơi và trò chơi truyền thống dường như đang nhạt dần cùng nỗ lực của những người mong muốn giữ lại cho tương lai vẻ đẹp của quá khứ... Trung thu là dịp để trẻ em vui đón và người lớn nhớ lại tuổi thơ của mình.

Với người làm nghề như tôi, ký ức không chỉ là trải nghiệm mà còn có cả những gì mình đã cảm nhận từ những gì đã đọc được trong sách vở và cuộc sống. Ấn tượng sâu sắc nhất vẫn là một bài “tập làm văn” của một học trò nếu còn sống thì hôm nay đã 119 tuổi và viết cách đây đã 105 năm (1907). Đó là bài “Trung Thu” của trò Nguyễn Văn Xuân, học tại trường Đông Kinh Nghĩa Thục nổi tiếng ở phố Hàng Đào, nơi cụ Cử Lương Văn Can làm thục trưởng.

Trò Xuân năm đó 13 tuổi, làm bài văn này rồi được đăng trên tờ “Đăng Cổ Tùng Báo” số 819, ra ngày 26.9.1907, là cơ quan ngôn luận của các nhà duy tân ở đầu thế kỷ XX và được giới thiệu là bài “tập làm văn quốc ngữ theo lối Pháp”. Những người chủ trương tờ báo này đăng bài văn của trò Xuân với hàm ý “để những ông nào vẫn nói rằng chỉ Pháp-văn mới làm được sách cho trẻ đọc, xem xem giá thử cứ tập làm mãi lối này, rồi nước Nam mình có văn được không?”.

Xin chép lại đây với tất cả cách hành văn, từ ngữ và chính tả của người đương thời: Giăng sáng quắc. Phố xá ngộn những người. Đây: dình tùng sèng; đó: dình tùng sèng. Đầu phố một đám rước, quối phố một đám rước. Nào rồng, nào sư tử, nào cá, nào thiềm thừ, kéo đàn kéo lũ, như đi tắm sáng giăng tròn.

Chỗ nọ lập trống quân; chỗ kia chăng trống quít. Hàng Đường, hàng Ngang, nhà nào nhà nấy đua nhau bày cỗ. Khéo gớm! khéo ghê! Kìa đu đủ gọt ra hoa sói hoa nhài, nọ đùi gà bày thành Tiều-phu, Lão-vọng. Đèn chạy quân, đèn sẻ rãnh: Trương Phi cưỡi ngựa đi vạch thẳng; vua Thuần cày voi chạy chữ công. Cái chạy hoả lò, cái chạy cát; cái ghép lá nứa, cái vặn bằng tay. Hơi lửa mới biết dùng quay tán giấy.

Bánh dẻo, bánh nướng, đủ các lối bột đường; trái dừa, trái bưởi, thiếu chi loài hoa quả? Giai giai, gái gái, mặt mũi hớn hở; trán cỗ nhà lại đi ghé cỗ người. Nhà ta khéo, nhà nó vụng; nhà ta nhiều bánh, nhà nó ít xôi.
Ngoài đường thì hai bên hè lốc nhốc những kẻ hồ khoan. Anh này thỏ cốc lếu, chị kia cá tí hon. Lũ lũ lượt lượt, bắt cái hồ khoan. Hết: mẹ bán than, đến: mẹ bán củi. Bắt cái hồ khoan!

Vui! cha chả! là vui! giai vui, gái vui, nhớn vui, bé vui; trẻ vui chưa lo nghĩ, già vui nhớ thiếu niên. Duy chỉ có thằng Cõn là không vui.

Chớ thằng Cõn là con nhà ai? nó bao nhiêu tuổi? Thằng Cõn là con mụ ăn mày, năm nay nó mới lên sáu tuổi.

Nhà nó ở đâu? Nay ở tam quan nọ! mai ở cửa đình kia. Đất làm giường, manh chiếu rách làm chăn. Áo không có, quần không có, chỉ có mụn tã để tối quàng vai cho đỡ lạnh. Cơm không có, bánh không có, hoạ chăng thỉnh thoảng ai cho miếng cháy khô nhá đỡ đói lòng. Ngày ngày con rắt mẹ toả đi kêu từng cửa, mười cửa hoạ may được một đồng tiền. Mọi khi xin còn dễ, nhà nào ăn còn thừa xương xẩu còn nhớ đem cho. Mấy hôm nay, đâu đâu cũng bận. Nhà dọn bàn độc, nhà bầy đồ chơi. Và tiếng trống tiếng cười, lấp mất tiếng kêu thằng ốm đói. Tay cầm gậy rắt mẹ, miệng lậy van ông bà, mắt thỉnh thoảng ghé qua lũ đồng niên, đương lôi voi rắt ngựa. Nước mắt ứa hai hàng, miệng nuốt nước rãi.

Các anh em ơi, lúc ta bầy đình bầy chùa, có ai nghĩ đến phận thằng Cõn không?

Nguyễn Văn Xuân

Cuối bài văn, tờ báo có lời bình: “Than ôi! trí trẻ mới nghĩ đến có một thằng Cõn mà đã thương tâm thế rồi. Những ở Hà Nội ta này bao nhiêu là thằng Cõn”.

Múa sư tử ngoài đường.

Đọc lại bài văn viết và đăng trên báo ở đầu thế kỷ trước chứa đựng nhiều tri thức về đời sống liên quan đến ngày Tết Trung thu ở Hà Nội với các đồ chơi, trò vui, tích truyện hay phong tục tập quán của người xưa. Nhiều thứ nay vẫn còn, nhiều cái nay đã mất. Nhưng cái dường như không bao giờ mất được là lòng hướng thiện mà người lớn luôn gửi gắm giáo dục cho con cái của mình đừng quên những thân phận thiệt thòi.

Sang bên Pháp, đến Bảo tàng Albert Kahn, mang tên nhà tư bản đầu tư vào nhiếp ảnh màu cũng ở đầu thế kỷ trước, thấy trong bộ lưu trữ hàng vạn tấm ảnh chụp khắp thế giới có tấm ảnh màu chụp những cửa hàng bán đồ chơi Trung thu ở Hà Nội. Thuở đó, phố bán đồ chơi bằng giấy cho con trẻ chưa phải là Hàng Mã như bây giờ, mà là Hàng Gai, bình thì bán giấy bút cho học trò lại là nơi có nhiều thợ khắc mộc bản để in thành sách chữ Hán hay chữ Nôm, đến ngày Trung thu thì bán đồ chơi cho con trẻ. Và món đồ “ông tiến sĩ” bằng giấy bao giờ cũng là trung tâm mang theo mơ ước của các bậc phụ huynh dành cho con trẻ nhà mình.

Duy các loại bánh Trung thu thì phải nhắc đến Hàng Đường ngọt ngào tên phố có chăng chỉ lan qua Hàng Buồm nơi bán đồ Tàu ít nhiều cơ chung phong tục với người Nam ta về tiết lễ Trung thu. Gia đình tôi nhiều đời sống ở Hàng Đường nên ngoài cái âm thanh quanh năm là tiếng bánh xe điện cọ xát ken két trên đường ray để giảm tốc trước khi dừng ở bến đỗ cửa chợ Đồng Xuân là tiếng gõ chí chát của thợ đóng bánh nướng, bánh dẻo đập những khuôn gỗ lên mặt bàn ngào bột để dỡ bánh khỏi khuôn rộn ràng suốt ngày đêm như báo tin mùa vui của trẻ con sắp đến.

Những tên hiệu “Tùng Hiên”, “Tràng Thái”, “Lan Hương”... với những hình nhân biết động đậy kiểu như “Cô Tiên gẩy đàn” hay “Người rừng đu dây”... dựng trước cửa hàng luôn là điểm đến của lũ trẻ theo bố mẹ đi sắm Tết Trung Thu... Cái tài của thợ bánh Hàng Đường không chỉ làm ra những tấm bánh nướng hay bánh dẻo hình tròn hay hình vuông mà còn làm ra những con giống đẹp đẽ và sinh động: con lợn hay con cá chép, con trâu hay khúc chân giò giống y như thật...

Đến Bảo tàng Con Người cũng ở Paris, người ta còn thấy bộ sưu tập các con tò he, một đồ chơi khá phổ biến của con trẻ Việt Nam vẫn được lưu giữ. Bộ sưu tập này của nhà nữ khảo cổ tiếng tăm M.Colanie tặng lại bảo tàng, tuy làm bằng bột gạo nhưng đã ngót tám chục năm mà chưa thấy bị nứt nẻ tuy màu sắc có nhạt hơn ban đầu. Và tại đây còn có bộ sưu tập đồ chơi Trung thu, điển hình là những đồ chơi làm bằng sắt Tây được bày bán ở phố Hàng Thiếc lắp ráp thành các con vật (thỏ, bướm...) hay các nhân vật tân thời (cậu ký đi xe đạp, tiểu thư cầm ô) có thể cử động được nhờ liên kết với bánh xe hay những chiếc tàu thuỷ chạy bằng các phao dầu hoả đốt cháy tạo hơi đẩy và phát ra tiếng kêu bành bạch v.v... 

Ký ức tuổi thơ cũng chính là một phần của Tết Trung thu dành cho người lớn mà lần nghỉ ngơi này muốn chia sẻ với những bạn đọc lớn tuổi cùng những tấm ảnh tư liệu.