Du lịch cộng đồng và cộng đồng làm du lịch

Du lịch cộng đồng (homestay) được hình thành và quản lý bởi chính cộng đồng dân cư địa phương, hướng đến mục tiêu phát triển kinh tế xã hội gắn với bảo vệ môi trường, văn hóa... Thông qua du lịch công đồng (DLCĐ), du khách có cơ hội tìm hiểu và nâng cao nhận thức về phong tục tập quán, đời sống sinh hoạt của người dân địa phương. Theo đánh giá của các chuyên gia du lịch cũng như du khách, những điểm DLCĐ hấp dẫn là Trà Quế (Quảng Nam), Phước Tích (Thừa Thiên Huế), Mai Châu (Hòa Bình), Gia Vân (Ninh Bình), Sa Pa (Lào Cai)… 

Tại Nha Trang - Khánh Hòa, mặc dù chưa hình thành mô hình đúng nghĩa homestay, nhưng phong trào cộng đồng làm du lịch đã lan rộng từ thành phố đến làng quê. Và, trong thực tế, hầu hết doanh nghiệp du lịch trên địa bàn cũng như các hãng lữ hành thường xuyên đưa khách đến Nha Trang, đã “bắt tay” với nông, ngư dân, cùng hướng đến mục đích khai thác tài nguyên thiên nhiên, tạo nên nhiều hoạt động và sản phẩm du lịch.

Vai trò tiên phong

Các chuyên gia du lịch đều nhận định, Nha Trang - Khánh Hòa hội đủ điều kiện tự nhiên và xã hội để phát triển tất cả các loại hình du lịch để thu hút mọi đối tượng du khách. Lãnh đạo tỉnh Khánh Hòa cũng đã sớm xác định du lịch là một ngành kinh tế trọng điểm và có chính sách ưu tiên khuyến khích đầu tư phát triển du lịch biển, đảo. Tuy nhiên, công tác dự báo, quy hoạch và triển khai kế hoạch gắn với quản lý, điều hành chương trình phát triển du lịch của địa phương chưa theo kịp diễn biến tình hình thực tế và chưa đáp ứng được những đòi hỏi bức thiết của thị trường.

Những năm giữa thập niên 90 của thế kỷ trước, khi mà nhà đầu tư còn dè dặt thăm dò, người dân Nha Trang đã đua nhau xây khách sạn. Mặc dù tự phát, thiếu quy hoạch, song công bằng đánh giá thì sự ra đời của “mạng lưới” khách sạn mini đã góp phần giải quyết khó khăn bức bách do “làn sóng” khách du lịch đến Nha Trang tăng nóng, trong khi hệ thống khách sạn của các công ty du lịch nhà nước không đáp ứng đủ phòng nghỉ.

Trước thềm năm 2000, tỉnh Khánh Hòa chủ trương mở rộng không gian du lịch biển, đảo; ngay lập tức xuất hiện phong trào đóng mới và cải hoán tàu thuyền phục vụ du khách tham quan, giải trí tại các điểm đảo phía Nam vịnh Nha Trang. Trong lúc chưa có cảng du lịch, cộng đồng dân cư tự điều phối bến đón khách tại cảng cá hoặc các bến bãi vốn dĩ là điểm xuất phát của tàu vận chuyển người, hàng hóa, lương thảo, nước ngọt… giữa bờ và đảo.

 Đua thuyền thúng - sinh hoạt cộng đồng của ngư dân Nha Trang đã trở thành nội dung chính thức của Festival biển.

Ông Nguyễn Quang Hạnh, một người dân Nha Trang đã dành nhiều tâm huyết đầu tư cho các dự án phát triển dịch vụ du lịch, cho biết: “Khách tập trung đến nơi nào thì ở đó hình thành cơ sở dịch vụ ăn, uống, bán hàng lưu niệm… và đặc sản của địa phương. Chợ Đầm là một đầu mối giao thương quan trọng, đi chợ Đầm, du khách không chỉ thỏa mãn nhu cầu mua sắm, mà còn có thể tìm hiểu tập quán giao tiếp lẫn cung cách bán buôn của người dân địa phương. Nha Trang nổi tiếng là thành phố có nhiều cửa hàng bán quà lưu niệm làm từ ốc và cát biển, như tranh cát, tranh ốc, mành ốc, vòng ốc, hoa ốc… và muôn trùng vỏ ốc mỹ nghệ. Trong lúc Nhà nước chưa định hướng, cộng đồng làm du lịch tự tìm hiểu sở thích của du khách để biết họ cần gì, từ đó lên kế hoạch sản xuất và cung ứng tại chỗ hoặc giao hàng tận nơi.”

Nhìn từ thực tế Nha Trang - Khánh Hòa, không thể phủ nhận vai trò tiên phong của cộng đồng dân cư trong việc tạo ra nguồn cung ngày càng phong phú cho thị trường du lịch. Và, sự phát triển mạnh mẽ của ngành du lịch đã tạo thêm công ăn việc làm, tăng thêm nguồn thu nhập cho người dân trên địa bàn.

Cộng đồng trách nhiệm

Đến thời điểm này, toàn tỉnh Khánh Hòa có khoảng 1.500 DN kinh doanh du lịch, chủ yếu là cung cấp dịch vụ lưu trú, ăn uống, vận tải, bán hải sản, hàng lưu niệm…; tuy nhiên con số này chưa phản ánh đúng thực tế hàng vạn lao động trong thành phố cũng như các làng nghề thường xuyên làm việc trực tiếp hoặc gián tiếp với các DN du lịch. Từ trước đến nay, ngành du lịch địa phương chưa tổng kết đánh giá nguồn đầu tư mà cộng đồng dân cư trên địa bàn tham gia đóng góp cho hoạt động du lịch, đồng thời không thống kê doanh thu của các tổ chức, cá nhân thường xuyên giao dịch trên thị trường du lịch nhưng không thuộc trực thuộc ngành.

Trong khi hộ gia đình, cá nhân sản xuất hàng truyền thống và kinh doanh nhỏ lẻ không có tư cách pháp nhân, không đủ trình độ cũng như nguồn lực để lập dự án và tổ chức khai thác tiềm năng du lịch vốn có tại cộng đồng, nhiều DN đã “bắt tay” với nông, ngư dân hoặc một số thợ thủ công, mở rộng sản xuất hàng hóa, đồng thời bao tiêu sản phẩm. Theo hướng tích cực, cộng đồng làm du lịch không những góp phần “xóa đói, giảm nghèo” tại chỗ mà còn có đóng góp cho ngân sách địa phương, thông qua nguồn thu thuế phát sinh của DN. Nhưng, xét đến cùng, người dân tham gia làm du lịch luôn phải chịu áp lực chi phối từ DN, không được quyết định giá cả, càng không biết cách phân tích đặc điểm của khách hàng dưới góc độ cầu du lịch.

TS Nguyễn Văn Lưu - Phó Vụ trưởng Vụ Đào tạo thuộc Bộ VHTTDL, nhận xét: “Lâu nay, du lịch cộng đồng thường được hiểu là sự tham gia của cộng đồng dân cư địa phương vào hoạt động du lịch. Cách hiểu như vậy không sai, nhưng chưa toàn diện và chưa đi vào bản chất của phạm trù này. Phát triển du lịch cộng đồng trong nền kinh tế thị trường có nghĩa là phải mua, phải bán; nhưng không có nghĩa là thương mại hóa giá trị văn hóa, bản sắc văn hóa riêng có của một cộng đồng, để buôn bán sản phẩm bằng mọi giá”.

Bất cứ ngành kinh tế nào nếu không quan tâm hỗ trợ kinh tế, chia sẻ quyền lợi và gắn bó trách nhiệm với cộng đồng, thì không thể phát triển bền vững. Du lịch là một ngành tổng hợp, địa phương nào khuyến khích sự tham gia của cộng đồng vào các hoạt động du lịch và cùng nhau giải quyết những mâu thuẫn nảy sinh trong quá trình phát triển, thì sẽ khai thác được kho tàng văn hóa bản địa để “làm giàu” sản phẩm du lịch; mặt khác đảm bảo gìn giữ được tài nguyên, giảm thiểu tác động xấu đối với môi trường sinh thái và ngày càng cải thiện điều kiện cơ sở hạ tầng.

Du lịch cộng đồng là một nhánh nhỏ trong chiến lược phát triển du lịch quốc gia, tuy nhiên Khánh Hòa có lợi thế đường bờ biển dài, nhiều đảo gần bờ, nhiều danh lam thắng cảnh và nhiều làng biển trù phú, thiết nghĩ, đã đến lúc ngành du lịch địa phương cần tổ chức khảo sát, nghiên cứu những ảnh hưởng tích cực và tiêu cực của du lịch cộng đồng, trên cơ sở đó lập dự án xây dựng mô hình du lịch cộng đồng (homestay) ở những nơi đã và đang tự phát hình thành.