Bài 1

Chưa đi chợ Đầm chưa biết Nha Trang!

Đó là câu cửa miệng của du khách mỗi khi nhắc đến Nha Trang, bởi vì chợ Đầm đã được mặc định trên các trang thông tin điện tử chuyên giới thiệu về du lịch “là một điểm đến không thể thiếu trong lịch trình khám phá thành phố du lịch biển Nha Trang”.

Nét duyên chợ truyền thống

Theo tư liệu “Nha Trang xưa”, chợ có tên Đầm là vì chợ được xây dựng trên một cái đầm rộng đến 7 mẫu tây, ăn thông ra cửa sông Cái, dưới chân cầu Hà Ra. Khoảng những năm đầu thế kỷ XX, dân xóm Cồn họp chợ bên cửa sông (gọi là chợ Cửa) để thuận tiện việc mua bán, trao đổi hàng hóa mỗi khi thuyền về. Tuy nhiên chợ cũ không thể tồn tại mãi, khi mà dân cư mỗi lúc một đông. Năm 1961, Ty kiến thiết Khánh Hòa lập dự án đại cương về quy hoạch lại khu vực chợ. Bấy giờ KTS Lê Kim Anh đã phác họa khu nhà chợ mới hình tròn, đến năm 1964, Tổng nha Kiến thiết đã cho thiết lập một đồ án khác, KTS Lê Quí Phong đề xuất đồ án xây dựng một ngôi chợ tròn có mái xếp và một tòa nhà cao tầng hình cánh cung. Trong lúc cả 2 đồ án chưa được thực hiện, thì đêm 16.9.1998, xảy ra hỏa hoạn lớn, thiêu trụi chợ và 126 ngôi nhà chung quanh. Vì thế, đầu năm 1969, chính quyền của chế độ cũ đã quyết định thổi cát lấp đầm, xây dựng chợ dựa theo đồ án của KTS Lê Quí Phong. Chợ Đầm tròn hiện hữu chính là tòa nhà hình hoa sen rộng 5.270 m2, có đường kính 66,5m, được xây dựng từ 45 năm trước.

Ông Huỳnh Văn Đệ - Trưởng BQL chợ Đầm, cho biết: “Năm 1975, lợi dụng lúc “tranh tối, tranh sáng” giao thời giữa 2 chế độ, kẻ xấu đốt chợ để cướp của, nhưng khu chợ tròn không hề hấn gì. Năm 1980, Ty Xây dựng tỉnh Khánh Hòa chủ trì sửa sang, nâng cấp chợ Đầm. Do số lượng tiểu thương đăng ký kinh doanh tại chợ Đầm ngày càng tăng, khu chợ tròn có hơn 288 gian hàng, khu vực mở rộng có đến 1.145 lô sạp, đó là chưa kể hơn số hộ kinh doanh ở 2 khu chung cư A, B sát bên hông chợ và hơn 400 người buôn gánh, bán bưng… mà nguồn sống gia đình phụ thuộc từng buổi chợ”.

Nổi tiếng là chợ truyền thống thường xuyên buôn bán tất cả các loại hàng hóa, nhu yếu phẩm và nhiều nhất vẫn là đặc sản của địa phương, chợ Đầm họp hàng ngày, từ gà gáy đến sẩm tối, lúc nào cũng đông vui, tấp nập. Đặc biệt, mỗi năm chợ Đầm đón hàng triệu lượt khách du lịch, trong đó có hàng trăm ngàn lượt khách quốc tế.

Trung tâm thương mại - du lịch hiện đại

Chợ truyền thống là hình thức tổ chức thương mại hỗn hợp, xuất hiện từ rất lâu và đã ăn sâu trong tiềm thức mua, bán của người dân. Dưới góc nhìn của các chuyên gia quản lý thương mại, chợ hình thành do yêu cầu khách quan của sản xuất và trao đổi hàng hóa, dịch vụ của con người. Theo thời gian, hình thức và quy mô chợ truyền thống có thể thay đổi, song vẫn là một kiểu tổ chức thị trường - mua và bán theo phương pháp dân gian với ưu thế nổi bật là ít rủi ro do người mua và người bán trực tiếp đàm phán, thỏa thuận (mặc cả), thanh toán bằng tiền mặt, đồng thời giao hàng ngay, không sử dụng công nghệ hoặc thiết bị tân tiến. Xây dựng, phát triển chợ Đầm trở thành một trung tâm thương mại hiện đại, văn minh là định hướng đúng, tuy nhiên cần phải dựa trên nền tảng văn hóa kinh doanh của chợ truyền thống.

Bà Phan Thanh Trúc - PGĐ Sở VHTTDL Khánh Hòa, phân tích: “Đối với người Nha Trang, chợ Đầm không chỉ là tài sản hữu hình (vật thể) mà còn có giá trị vô hình (phi vật thể); tuy nhiên chợ cũ không thể tồn tại như nó vốn có, khi mật độ dân cư dày đặc, tần suất giao thương mỗi lúc một gia tăng, dẫn đến ô nhiễm môi trường, cảnh quan và ẩn họa nguy cơ mất an toàn”.

Hiện tại, Công ty CP Sông Đà Nha Trang đã công bố đồ án sửa chữa, nâng cấp tòa nhà hình hoa sen thành trung tâm thương mại - du lịch hiện đại; ở đó có khu vực dành riêng cho hoạt động thông tin du lịch, tổ chức sự kiện, trưng bày giới thiệu sản phẩm địa phương, khu ẩm thực…, và lối đi giữa chợ tròn với chợ mới được làm mái che bằng vải, cách điệu theo nghệ thuật sắp đặt. Theo quan sát của giới tiểu thương tại chợ Đầm, hình ảnh chợ tròn được trình chiếu khá lung linh huyền ảo, nhưng không thể hiện rõ công năng sử dụng và điều đáng lo là không khai thác mặt bằng khu “đất kim cương” của trung tâm thương mại phục vụ mục đích kinh doanh, thì lấy đâu ra nguồn tài chính để nuôi bộ khung quản lý tòa nhà, duy trì hoạt động (phi thương mại) và khấu hao tài sản?

Bà Ngô Thị Đức Mỹ, giới trưởng ngành hàng mỹ phẩm, kinh doanh tại chợ Đầm hơn ¼ thế kỷ, kiến nghị: “Chợ mà không kinh doanh thì không phải là chợ. Trong thực tế, không những tiểu thương chợ Đầm mà toàn thể mọi người đều ủng hộ việc sắp xếp lại trật tự các ngành hàng, gian hàng sao cho hợp lý, đảm bảo thẩm mỹ và kinh doanh hiệu quả. Đối với khu chợ Đầm Tròn, lãnh đạo tỉnh Khánh Hòa nên có chính sách để bà con tiểu thương được tham gia góp vốn thành lập Công ty CP chợ Đầm và đại hội cổ đông sẽ bầu Hội đồng quản trị, Ban kiểm soát… “Khó trăm lần, dân liệu cũng xong”, từ trước đến nay, chúng tôi luôn luôn tôn trọng và thực hiện đúng Hiến pháp, pháp luật cũng như các chủ trương, đường lối của Đảng, Nhà nước”.