Các em Bùi Thị Ngọc Anh, Nguyễn Thị Huyền, Trịnh Ngân Hà (học sinh Trường THCS Nga Sơn, Thanh Hóa) có hỏi: “Chúng em đọc sách báo, viết về các chú bộ đội ta trong kháng chiến chống Pháp (và nhất là trong Chiến dịch Điện Biên Phủ, tháng 5 năm 1954) hay mặc “áo trấn thủ”. Chúng em không biết đây là áo gì và tại sao lại có từ này?”

Các em và không chỉ các em, nhiều người khác cũng có băn khoăn tương tự. Cũng bởi đến bây giờ, loại áo được gọi là “trấn thủ” không còn được sử dụng nữa. Có thể đôi lần, trên phim ảnh hay trên sân khấu, chúng ta thấy những diễn viên vào vai bộ đội ta trong kháng chiến chống Pháp, ngoài bộ quân phục màu xanh rêu, mũ lưới, vào mùa đông, họ còn mặc bên ngoài một loại áo khá đặc biệt. Đó là một loại áo bông ngắn đến thắt lưng, không có tay, may trần chéo cánh sẻ thành những ô hình quả trám và mặc bó sát vào người. Kiểu áo này quả là lạ thực. Nhưng lạ hơn cả là nó lại có tên là “áo trấn thủ”. Nguyên do từ đâu vậy nhỉ?

“Trấn thủ” là một từ Hán Việt. “Trấn” có nghĩa là “giữ gìn, làm cho yên”. “Thủ” cũng có nghĩa là “giữ”. Trấn thủ có nghĩa gốc là “giữ gìn bờ cõi”. Ca dao xưa từng có câu mô tả tình cảnh của người lính phải ngày đêm canh giữ biên cương, bờ cõi… của đất nước:

Ba năm trấn thủ lưu đồn

Ngày thì canh miếu tối dồn việc quan

Đẵn tre, đẵn gỗ trên ngàn

Hữu thân hữu khổ phàn nàn cùng ai

Trấn thủ đồng nghĩa với từ trấn giữ (bảo vệ nơi xung yếu, chống mọi sự xâm chiếm, xâm nhập). Và cũng chính vì “trấn thủ” có chức năng “quốc phòng và an ninh” như vậy mà thời phong kiến, nhà vua thường hay bổ một chức quan, gọi là “quan trấn thủ” có nhiệm vụ canh gác và trấn giữ những địa phương có vai trò xung yếu (như biên ải, ngoài hải đảo…) trong việc bảo vệ giang sơn nhà nước. Quan trấn thủ có một sứ mệnh đặc biệt, giữ gìn giang sơn Tổ quốc ở nơi xa triều đình, được quyền tự xử lý “tiền trảm hậu tấu” trong những tình huống hiểm nguy.

Trong kháng chiến chống Pháp trước đây, bộ đội ta phải hoạt động, tác chiến trong vùng núi rừng Việt Bắc và Tây Bắc. Những nơi này đều tiếp giáp với biên cương Tổ quốc. Điện Biên Phủ là một địa danh của tỉnh Điện Biên, là nơi có tập đoàn cứ điểm quân sự của Pháp. Cách đây 61 năm (1954), bộ đội ta dưới sự chỉ huy của Đại tướng Võ Nguyên Giáp, trong “Năm mươi sáu ngày đêm/ Khoét núi, ngủ hầm, mưa dầm, cơm vắt” đã đánh tan cứ điểm kiên cố này. Chiến thắng vang dội của Quân đội Nhân dân Việt Nam tại Điện Biên Phủ là một dấu son lịch sử, buộc thực dân Pháp phải ký kết Hiệp định Genève, chấm dứt chín năm kháng chiến gian khổ, lập lại hòa bình ở Việt Nam.

Áo trấn thủ là “đặc sản” trang phục của bộ đội ta thời kháng chiến chống Pháp trường kỳ. Có thể nói, với ý nghĩa cao cả là “giữ gìn giang sơn, bờ cõi” mà các chiến sĩ ta được coi là những người “trấn thủ”. Và có lẽ chính vì vậy mà chiếc áo chống rét mang tính dã chiến của các anh được đặt tên là “áo trấn thủ”. Đây là một sự sáng tạo từ ngữ được hình thành dựa vào một loại trang phục được dùng cho quân đội ta trong một thời kỳ.