Bao giờ một đất nước xuất khẩu gạo lớn thứ nhì thế giới như Việt Nam thoát khỏi cảnh này?

“Đau đầu” gạo cấp thấp

VFA vừa tổ chức họp báo về tình hình xuất khẩu gạo khi vụ đông xuân - vụ lúa chính đang bước vào kỳ thu hoạch rộ. Ông Phạm Văn Bảy  - Phó Chủ tịch VFA thông báo điều mà cùng thời điểm này năm ngoái, năm kia đều đã từng xảy ra: Hoạt động xuất khẩu gạo đang gặp khó khăn về thị trường.

Tính hết 2 tháng đầu năm 2012, lượng gạo xuất khẩu của cả nước đạt 627.000 tấn, với kim ngạch 332 triệu USD, so với cùng kỳ năm 2011 giảm 43% về lượng và giảm 41% về giá trị. Dự kiến trong quý I, cả nước xuất khẩu 1 triệu tấn gạo nên “đây là tình trạng đáng báo động trong hoạt động xuất khẩu gạo, bởi cùng kỳ năm 2011, cả nước xuất khẩu được 1,8 triệu tấn” - ông Bảy nói.

VFA cũng thông báo điều tưởng mới nhưng vẫn là “điệp khúc cũ” rằng theo kết quả khảo sát của hiệp hội, giống lúa 50404, cho loại gạo giá thấp, lại đang được bà con sản xuất quá nhiều, chiếm khoảng 50% diện tích trồng cấy trong khi Bộ NNPTNT chỉ cho phép trồng cấy trên khoảng 15-20% diện tích. Trong khi đó gạo cấp thấp giống IR 50404 rất khó bán, ngược lại với gạo cấp cao, gạo thơm thừa nhu cầu mà thiếu nguồn cung. Chính bởi vậy nên VFA “rất lo lắng” và “đau đầu” bài toán xuất khẩu loại gạo cấp thấp của giống này.

Trong bối cảnh đó, theo dự kiến của Bộ NNPTNT thì vụ đông xuân này có thể cho hơn 10 triệu tấn lúa. Sau khi tính toán đảm bảo an ninh lương thực thì sẽ có hơn 7 triệu tấn lúa hàng hóa tương đương khoảng 4 triệu tấn gạo. Càng “khẩn” hơn, trọng điểm thu hoạch lúa đông xuân tại các tỉnh Đồng bằng sông Cửu Long sẽ diễn ra từ ngày 15.3 và nông dân vẫn chịu áp lực bán lúa ngay để trang trải chi phí...

Tóm lại, rất nhiều “điệp khúc” khó khăn để cuối cùng theo như lời ông Bảy thì “tạm trữ không phải là giải pháp duy nhất nhưng trong thời điểm khó khăn này thì là giải pháp tốt nhất”. Nên VFA đã đề nghị và được nhiều bộ, ngành như: Công Thương, NNPTNT đồng thuận kiến nghị Chính phủ cho vay hỗ trợ lãi suất (Bộ NNPTNT đề nghị hỗ trợ 100% lãi suất) để các DN VFA mua tạm trữ 1 triệu tấn gạo mức tối thiểu 5.000 đồng/kg lúa khô tại kho cho bà con nông dân. Mức giá này đã được VFA tính toán đầy đủ mức lãi 30%, cộng với chi phí trượt giá và phí vận chuyển đến kho.

Đang vào mùa thu hoạch nhưng gạo lại rớt giá. Ảnh: Ngô Sơn

Hết hạn ưu đãi, thị trường... khởi sắc!

Theo VFA dự báo thì từ tháng 6 trở đi, thị trường nhập khẩu sẽ sôi động trở lại do Indonesia, Malaysia sẽ mua gạo. Bởi năm nay về cơ bản Indonesia chưa tự cung đủ lương thực nên các nước này sẽ nhập khẩu lại. Riêng Philippines, theo nhiều nguồn tin thì quốc gia này cũng nhập số lượng lớn chứ không phải chỉ có 500.000 tấn như đã công bố.

Sự khởi sắc sẽ rõ hơn ở thị trường rất lớn là Trung Quốc. Theo VFA, mấy năm trước, Trung Quốc nhập khẩu gạo với khối lượng rất lớn, nhưng chỉ mua gạo cấp cao từ Thái Lan và Mỹ. Nhưng 2 tháng đầu năm nay, chỉ riêng xuất chính ngạch gạo của Việt Nam sang thị trường này đã được hơn 200.000 tấn chưa kể lượng lớn hơn đi con đường tiểu ngạch. Thế nên không phải bỗng nhiên VFA thành lập trung tâm xúc tiến xuất khẩu gạo cao cấp Việt Nam... nhưng có đại diện Trung Quốc “ngồi ghế” phó.

Đối với thị trường Châu Phi (chủ yếu gạo cấp thấp) dù đã mất 20% thị phần nhưng theo ông Bảy thì khả năng sẽ bán được bởi giá gạo Việt Nam đã ngang bằng thậm chí thấp hơn một số đối thủ đang “lăm le” ở đây.

Điều đáng lưu ý, thời gian hưởng vay ưu đãi để mua lúa cho nông dân mà VFA đề nghị và được bộ, ngành đồng thuận là 3 tháng và sẽ bắt đầu mua từ ngày 15.3 đến hết tháng 4. Sự trùng hợp “lạ” nếu Chính phủ chấp thuận theo đề nghị, thì lúc hết hạn ưu đãi lãi suất rơi khoảng tháng 6. Lúc đó với sự khởi sắc của thị trường như dự báo của VFA nêu trên thì quả là không gì “sướng chắc” bằng DN... kinh doanh gạo!